"Vì nhân dân quên mình" - mạch nguồn làm nên vẻ đẹp người lính

Làm nên thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp là sức mạnh của toàn dân tộc, của ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết và sự gắn bó quân-dân trong những năm tháng chiến đấu đầy gian khổ, hy sinh. Trong hành trình đó, có một lực lượng đặc biệt, đó là đội ngũ văn nghệ sĩ vừa sáng tác, vừa chiến đấu, dùng trải nghiệm của chính mình để ghi lại hình ảnh con người và thời đại bằng thơ ca, âm nhạc, hội họa.

Từ những năm tháng hào hùng, nhiều tác phẩm nghệ thuật đã ra đời, in đậm dấu ấn chiến trường, tâm tư người chiến sĩ và những cảm xúc bình dị giữa bom đạn. Qua thơ ca, âm nhạc, hội họa, hình ảnh người lính được lưu giữ với những nét chân thực, gần gũi, giàu lý tưởng và tình cảm.

Rất nhiều tác phẩm đã trở thành một phần ký ức thời đại, giúp các thế hệ sau hiểu thêm đời sống tinh thần của những con người đã sống, chiến đấu và cống hiến trong những năm tháng kháng chiến. Từ mạch nguồn lịch sử đó, phim tài liệu "Vì nhân dân quên mình" do Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất đã gợi mở câu chuyện về những văn nghệ sĩ-chiến sĩ trong thời kỳ đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, đồng thời đặt hình tượng người chiến sĩ trong mối quan hệ gắn bó với nhân dân.

Hình ảnh tư liệu xúc động trong phim. (Ảnh: Điện ảnh Quân đội nhân dân)

Tư tưởng "dựa vào dân", "toàn dân kháng chiến" của Chủ tịch Hồ Chí Minh trở thành điểm tựa để bộ phim dẫn dắt người xem đến với hình ảnh quân đội từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà chiến đấu. Qua đó, hình tượng Bộ đội Cụ Hồ được gợi mở trong sự tiếp nối giữa truyền thống yêu nước và những giá trị được vun đắp qua nhiều thế hệ.

Bộ phim dành thời lượng đáng kể để trở lại những năm tháng đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, khi nhiều văn nghệ sĩ trực tiếp sống giữa chiến trường, vừa sáng tác, vừa cầm súng chiến đấu. Họ mang vào cuộc chiến tâm hồn nhạy cảm của người nghệ sĩ cùng trách nhiệm của người chiến sĩ.

Từ những trải nghiệm đó, thơ ca, âm nhạc, hội họa trở thành nơi lưu giữ những nỗi niềm, suy tư, mất mát và khát vọng của một thế hệ đi qua chiến tranh. Những tác phẩm, như: "Nhớ máu", "Viếng bạn", "Tây Tiến” hay hình ảnh "Đầu súng trăng treo" xuất hiện trong phim như những dấu ấn gợi nhớ về một thời kỳ đặc biệt.

Phía sau mỗi hình tượng nghệ thuật là hiện thực chiến trường, là gian khổ, hy sinh, nhưng đồng thời cũng là tinh thần lạc quan, tình đồng chí, đồng đội và vẻ đẹp tâm hồn của người chiến sĩ. Phim tài liệu không đi sâu phân tích từng tác phẩm, mà lựa chọn những điểm chạm vừa đủ để từ văn học, nghệ thuật, người xem cảm nhận rõ hơn chiều sâu tinh thần của một thế hệ đã sống và chiến đấu vì độc lập dân tộc.

Tái hiện vẻ đẹp người nghệ sĩ-chiến sĩ. (Ảnh: Điện ảnh Quân đội nhân dân)

Theo Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Hiệp, tác giả kịch bản phim, khi xây dựng kịch bản, điều quan tâm là làm thế nào kết nối các lớp chất liệu lịch sử, văn học và hình tượng người lính trong mạch kể thống nhất. Kịch bản đã lựa chọn những điểm nhấn có khả năng gợi mở, từ đó giúp người xem cảm nhận tinh thần, không khí của một giai đoạn lịch sử.

Những tác phẩm văn học, nghệ thuật được đưa vào phim cũng cần gắn với hoàn cảnh lịch sử và tâm trạng của người sáng tác, qua đó làm rõ hơn chiều sâu tinh thần của người chiến sĩ. Việc đưa những sáng tác của các văn nghệ sĩ-chiến sĩ vào phim cũng mở ra cách tiếp cận gần gũi với lịch sử.

Bên cạnh những dấu mốc, sự kiện và chiến công, mỗi thời đại còn được lưu giữ trong cảm xúc của những con người trực tiếp sống và chiến đấu. Thơ ca, âm nhạc, hội họa vì thế trở thành một lớp ký ức đặc biệt, giúp người xem hôm nay cảm nhận những điều khó có thể diễn đạt đầy đủ bằng sự kiện cụ thể.

Một cảnh phim tư liệu minh họa. (Ảnh: Điện ảnh Quân đội nhân dân)

Có những tác phẩm đi qua nhiều thập kỷ nhưng vẫn giữ nguyên sức gợi về một thời. Với đội ngũ văn nghệ sĩ trưởng thành trong kháng chiến chống thực dân Pháp, sáng tác và chiến đấu nhiều khi cùng hiện hữu trên một hành trình. Họ viết từ những gì đã sống, đã chứng kiến và trải qua. Bởi lẽ đó, những tác phẩm để lại vừa mang sự chân thực của chiến trường, vừa có chiều sâu của tình cảm con người.

Sự giao thoa giữa người chiến sĩ và người nghệ sĩ tạo nên nét riêng qua cách khắc họa hình tượng người lính trong phim tài liệu. Giữa chiến tranh khốc liệt vẫn có niềm rung động trước thiên nhiên, nỗi nhớ quê hương, tình cảm dành cho đồng đội và niềm tin vào ngày mai. Giữa mất mát, con người vẫn hướng tới cái đẹp và giữ được tinh thần lạc quan.

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Hiệp, tác giả kịch bản phim tài liệu "Vì nhân dân quên mình". (Ảnh: Điện ảnh Quân đội nhân dân)

Những chiều đối lập đó tạo nên vẻ đẹp vừa hiện thực, vừa lãng mạn của người chiến sĩ - vẻ đẹp được nhiều thế hệ văn nghệ sĩ lưu giữ trong những tác phẩm còn sức sống với thời gian. Chia sẻ về cách thể hiện bộ phim, Đạo diễn Bùi Thanh Hải, đạo diễn phim, cho biết, với phim tài liệu lịch sử, điều quan trọng là bảo đảm tính chân thực của tư liệu, đồng thời tạo được một mạch kể có cảm xúc.

Khi kết hợp tư liệu cũ với các cảnh phục dựng, đạo diễn chú ý đến sự thống nhất về không gian, nhịp điệu và cách chuyển cảnh, để người xem không có cảm giác bị tách rời. Phục dựng chỉ có vai trò hỗ trợ tư liệu, không lấn át hay làm thay đổi bản chất sự kiện. Đây cũng là nguyên tắc được đặt ra trong suốt quá trình thực hiện bộ phim.

Để tái hiện không khí của một thời kỳ đã lùi xa, phim kết hợp tư liệu chiến đấu với một số cảnh phục dựng. Hình ảnh tư liệu tạo nền tảng chân thực cho câu chuyện lịch sử, trong khi các cảnh phục dựng giúp nối lại những khoảng trống hình ảnh, đưa người xem đến gần hơn với đời sống của những văn nghệ sĩ-chiến sĩ trong những năm tháng kháng chiến.

Sự đan xen giữa tư liệu và phục dựng góp phần tạo nên mạch hình ảnh kết nối ký ức lịch sử với cảm xúc con người. Ở một số trường đoạn, thơ và nhạc được sử dụng thay cho lời bình, tạo sự gần gũi với tinh thần của bộ phim. Những tác phẩm từng được sáng tác giữa chiến trường trở thành tiếng nói trực tiếp của một thế hệ. Qua đó, câu chuyện về người lính được kể từ chính cảm xúc của những người từng sống, chiến đấu và sáng tạo trong hoàn cảnh gian lao.

Đạo diễn Bùi Thanh Hải, đạo diễn phim "Vì nhân dân quên mình". (Ảnh: Điện ảnh Quân đội nhân dân)

Văn nghệ trong những năm tháng kháng chiến vì thế trở thành nguồn sức mạnh tinh thần. Kho tàng tác phẩm được sáng tác giữa chiến trường đã đồng hành cùng người lính trên những chặng đường gian khổ, góp phần nuôi dưỡng niềm tin, ý chí và tinh thần chiến đấu. Qua thời gian, nhiều sáng tác vẫn được nhắc nhớ, trở thành một phần ký ức chung về người lính và những năm tháng cả dân tộc cùng hướng tới mục tiêu độc lập, tự do.

Từ câu chuyện về những văn nghệ sĩ-chiến sĩ trong kháng chiến chống thực dân Pháp, bộ phim "Vì nhân dân quên mình" mở rộng mạch cảm xúc đến hình tượng Bộ đội Cụ Hồ. Những con người của một thế hệ có thể đã đi qua, nhưng phẩm chất, tinh thần và những giá trị họ để lại vẫn tiếp tục được gìn giữ.

Sự tiếp nối tạo nên mạch nối từ các thế hệ người lính trong chiến tranh đến cán bộ, chiến sĩ đang thực hiện nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời bình. Từ truyền thống yêu nước của dân tộc, tư tưởng Hồ Chí Minh về sức mạnh của nhân dân đến câu chuyện về những văn nghệ sĩ-chiến sĩ đã sống, chiến đấu và gửi tâm tư vào thơ ca, âm nhạc, hội họa, "Vì nhân dân quên mình" gợi mở hành trình tìm về những nguồn mạch góp phần hình thành vẻ đẹp của người lính Việt Nam.

Qua những trang thơ, giai điệu và hình ảnh nghệ thuật, thế hệ hôm nay có thêm những con đường đầy cảm xúc để đến gần hơn với những con người đã sống, chiến đấu và cống hiến trong năm tháng gian lao của lịch sử dân tộc.