Ứng phó thách thức việc làm toàn cầu

Phát biểu khai mạc hội nghị, Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo nhấn mạnh, tương lai của việc làm sẽ không chỉ được quyết định bởi công nghệ, mà còn bởi các chính sách, thể chế và đối thoại xã hội định hướng nó. Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu vốn đã tăng trưởng chậm, đặc trưng bởi sự thiếu hụt việc làm bền vững trong thời gian dài, những lựa chọn đưa ra hôm nay sẽ quyết định liệu AI sẽ mở rộng cơ hội, sự thịnh vượng chung hay làm sâu sắc thêm sự bất bình đẳng và bất an. Người lao động ở khắp mọi nơi cần có khả năng chia sẻ những lợi ích về năng suất do AI tạo ra.

Những lợi ích đó phải được phân phối công bằng thông qua mức lương tốt hơn, cơ chế bảo vệ lao động mạnh mẽ hơn và tăng trưởng toàn diện hơn. Theo kịch bản khủng hoảng dầu mỏ kéo dài, ILO dự đoán số giờ làm việc toàn cầu có thể giảm tương đương 14 triệu việc làm toàn thời gian trong năm 2026 và 38 triệu việc làm vào năm 2027, với tổn thất thu nhập lao động lên tới 3.000 tỷ USD vào năm 2027.

Nỗi lo AI “cướp” mất việc làm hoàn toàn có cơ sở và đang là chủ đề nóng trên toàn cầu. Nhưng nếu nhìn nhận khách quan, mối quan hệ giữa AI và thị trường lao động không chỉ thuần túy là “AI thay thế con người”, đó là một cuộc dịch chuyển, tái định hình cấu trúc việc làm. AI đặc biệt xuất sắc trong việc xử lý dữ liệu, nhận diện mẫu và thực hiện các tác vụ lặp đi lặp lại.

Do đó, những công việc đang chịu áp lực lớn nhất gồm lao động văn phòng, hành chính, sáng tạo nội dung và thiết kế cấp thấp, lập trình viên sơ cấp, dịch vụ khách hàng. Một sai lầm phổ biến khi nghĩ rằng AI sẽ xóa sổ hoàn toàn một chức danh công việc. Thực tế, AI thường chỉ thay thế một vài tác vụ trong công việc đó.

Chẳng hạn, AI không thay thế hoàn toàn một bác sĩ, nhưng nó có thể đọc kết quả X-quang nhanh và chính xác hơn. Bác sĩ lúc này sẽ giảm bớt thời gian phân tích kỹ thuật để tập trung vào việc hội chẩn, đưa ra phác đồ điều trị và tương tác, động viên bệnh nhân.

Mối nguy lớn nhất không nằm ở chỗ không có việc làm mới, mà nằm ở khoảng cách về kỹ năng và tốc độ thích ứng, dẫn tới tình trạng thất nghiệp tạm thời. AI tạo ra việc làm mới như kỹ sư tối ưu câu lệnh, chuyên gia đạo đức AI, kỹ sư dữ liệu…, nhưng một người vừa mất việc dịch thuật hay nhập liệu không thể ngay lập tức chuyển sang làm các công việc công nghệ cao này. Sự phân hóa giàu nghèo gia tăng do những người làm chủ được AI sẽ có năng suất gấp 5-10 lần và nhận mức lương rất cao. Ngược lại, những người từ chối hoặc không có điều kiện tiếp cận AI sẽ bị tụt lại phía sau, dẫn đến nguy cơ dư thừa lao động kỹ năng thấp.

Trong bối cảnh số hóa và AI, quá trình chuyển đổi xanh, những thay đổi nhân khẩu học định hình lại thị trường lao động trên toàn thế giới, ILO kêu gọi các quốc gia nâng học tập suốt đời lên vị trí trụ cột trung tâm của chính sách kinh tế, xã hội. Thay vì lo lắng bị AI đào thải, cách tốt nhất là chủ động nâng cấp bản thân bằng học tập suốt đời để trở thành người điều khiển AI. Các chuyên gia khuyến nghị tập trung vào những giá trị mà AI còn rất lâu hoặc không bao giờ bì kịp con người như trí tuệ cảm xúc (EQ), tư duy phản biện và đạo đức, khả năng sáng tạo đột phá…

Dựa trên các cuộc khảo sát người lao động mới, phân tích vị trí tuyển dụng trực tuyến, dữ liệu thể chế và đánh giá 174 nghiên cứu, ILO đưa ra báo cáo “Học tập suốt đời và kỹ năng cho tương lai” cảnh báo, nếu không đầu tư mạnh mẽ hơn vào các hệ thống học tập toàn diện, những chuyển đổi này có nguy cơ làm gia tăng bất bình đẳng giữa và trong các quốc gia.

ILO nhấn mạnh, học tập suốt đời là cầu nối giữa việc làm hôm nay và cơ hội ngày mai. Điều này không chỉ liên quan khả năng tìm việc, năng suất lao động, mà còn hỗ trợ việc làm chất lượng cao, thúc đẩy đổi mới thật sự, xây dựng xã hội bền vững, khiến học tập suốt đời trở thành yếu tố trung tâm của bất kỳ chiến lược thành công nào cho tăng trưởng và phát triển bền vững.