Trí tuệ nhân tạo trong báo chí: Từ công cụ hỗ trợ đến chiến lược quản trị toàn diện

Tuy nhiên, để tích hợp công nghệ này một cách bền vững, các chuyên gia quốc tế như ông Christophe Israël (Thụy Sĩ) hay Claudia Báez (Colombia) đều nhấn mạnh rằng: Chiến lược và đạo đức phải đi trước công nghệ.

Làm thế nào để phóng viên không còn lo sợ bị AI thay thế mà coi đó là một trợ lý đắc lực? Từ kinh nghiệm của Hearst Newspapers (Mỹ) với phương châm “phóng viên đào tạo phóng viên”, ông Derrick Ho (Hoa Kỳ) đã phác thảo một lộ trình cụ thể giúp các cơ quan báo chí làm chủ công nghệ mà vẫn giữ vững giá trị cốt lõi của nghề báo.

Bà E-von Yeung, Giám đốc Chiến lược tòa soạn tại The Straits Times (Singapore), mang tới góc nhìn thẳng thắn về sự phán đoán của nhà báo là giá trị nhân văn độc bản mà công nghệ không bao giờ có thể thay thế trong quy trình sản xuất tin tức.

Từ khía cạnh giáo dục-đào tạo, Tiến sĩ Ngô Bích Ngọc cũng đề xuất sự bắt tay chiến lược giữa tòa soạn và cơ sở đào tạo để tạo ra thế hệ nhân sự giỏi công nghệ, sẵn sàng thúc đẩy báo chí chuyển mình thành các đơn vị kinh doanh đa dịch vụ bền vững.

Bà Claudia Báez nhấn mạnh rằng AI chỉ đóng vai trò như một trợ lý đắc lực và không bao giờ có thể thông minh hơn chính người sử dụng. (Ảnh: MINH DUY)

Bà Claudia Báez, Chuyên gia tư vấn tại Fathm (Colombia). Với bề dày kinh nghiệm là người đồng sáng lập và cựu Giám đốc điều hành của Cuestión Pública - một cơ quan báo chí điều tra danh tiếng tại Colombia, bà cho rằng các tòa soạn khi bắt đầu sử dụng AI cần ưu tiên thiết lập các nguyên tắc đạo đức và coi AI như một trợ lý hỗ trợ thay vì một công cụ thông minh hơn con người.

Bà khuyến khích các phóng viên xóa bỏ rào cản tâm lý bằng cách trực tiếp trải nghiệm, đặt câu hỏi thách thức công cụ và tham gia các khóa học nền tảng về AI. Đặc biệt, bà nhấn mạnh rằng: “Sự thành công của chiến lược AI phụ thuộc lớn vào việc các nhà lãnh đạo hiểu biết kỹ lưỡng về công nghệ và cách vận hành, biết nó được tạo ra như thế nào, cũng như người sử dụng đang chia sẻ thông tin gì với các nền tảng”.

Cùng với đó, cá nhân mỗi phóng viên cần phải duy trì khả năng tự kiểm soát để giữ vững các giá trị nhân văn trước những rủi ro tiềm ẩn trong quá trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo phục vụ cho công việc thường ngày.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định nghĩa lại diện mạo của truyền thông hiện đại, bà Claudia Báez khẳng định rằng: “Bước đi tiên quyết của mỗi tòa soạn không nằm ở việc chạy đua công nghệ mà là xác lập những nguyên tắc đạo đức cốt lõi trước khi bắt đầu vận hành”.

Bà nhấn mạnh rằng AI chỉ đóng vai trò như một trợ lý đắc lực và không bao giờ có thể thông minh hơn chính người sử dụng. “Để xóa tan rào cản tâm lý và nỗi sợ hãi bị thay thế, các phóng viên cần chủ động dấn thân, trực tiếp trải nghiệm và liên tục thử thách các công cụ này thông qua tương tác ngôn ngữ tự nhiên, đồng thời không ngừng trau dồi các kiến thức nền tảng để làm chủ công nghệ một cách thực thụ”, Claudia Báez chia sẻ.

Sự hiện diện của AI không chỉ giới hạn trong quy trình tác nghiệp mà còn len lỏi vào mọi khía cạnh của các tổ chức từ vận hành, tiếp thị đến quản lý tài chính, đòi hỏi các nhà lãnh đạo và quản lý tòa soạn phải có tầm nhìn chiến lược và sự hiểu biết sâu sắc về bối cảnh công nghệ để đưa ra những quyết định đúng đắn.

Trong cuộc chuyển đổi này, việc giữ gìn các giá trị nhân văn và đạo đức nghề nghiệp phụ thuộc hoàn toàn vào khả năng tự kiểm soát của mỗi cá nhân; mỗi phóng viên phải tự thiết lập giới hạn cho chính mình và đội ngũ, thấu hiểu tường tận bối cảnh cũng như những rủi ro tiềm ẩn mà công nghệ mang lại.

Đặc biệt, việc tích hợp AI không chỉ là câu chuyện của riêng các tòa soạn mà còn là trách nhiệm cộng hưởng giữa ý thức cá nhân và sự hành động quyết liệt từ Chính phủ và các định chế xã hội, nhằm thiết lập những “lằn ranh đỏ” cần thiết, bảo đảm công nghệ phục vụ lợi ích cộng đồng một cách bền vững.

Theo ông Christophe Israël, các công cụ này rất dễ “mắc lỗi” khi triển khai ở quy mô lớn. (Ảnh: MINH DUY)

Chia sẻ với phóng viên Báo Nhân Dân, ông Christophe Israël, nhà sáng lập của OK Lab, chuyên gia tư vấn về AI và chiến lược kỹ thuật số đến từ Thụy Sĩ, nhấn mạnh rằng lời khuyên đầu tiên dành cho các tòa soạn là phải chính thức hóa việc sử dụng AI để ngăn chặn tình trạng “AI trong bóng tối”. Đây là việc người dùng tự ý dùng tài khoản cá nhân gây rủi ro rò rỉ dữ liệu.

Ông khuyến nghị: “Các tòa soạn nên bắt đầu từ quy mô nhỏ với một trường hợp sử dụng cụ thể nhưng phải sử dụng công cụ chính thức của công ty để bảo vệ quyền riêng tư và dữ liệu”. Theo ông Christophe Israël, quản trị AI cần bắt đầu từ việc xây dựng chiến lược trước khi triển khai ý tưởng, nhằm xác định rõ những gì tổ chức muốn hoặc không muốn thực hiện.

Chuyên gia người Thụy Sĩ cũng chỉ ra những sai lầm phổ biến mà các tòa soạn thường mắc phải, đặc biệt là kỳ vọng công nghệ sẽ mang lại “hiệu quả vượt bậc một cách nhanh chóng”. Thực tế, các công cụ này rất dễ “mắc lỗi” khi triển khai ở quy mô lớn nếu thiếu hệ thống kiểm soát và các phương pháp đánh giá kết quả. Ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thống nhất các chỉ số đo lường hiệu suất (KPIs) để tránh tình trạng mất định hướng giữa các bộ phận trong tòa soạn.

Trước câu hỏi làm thế nào để AI hỗ trợ thay vì thay thế nhà báo, ông Christophe Israël cho rằng lãnh đạo cần lắng nghe phóng viên để hiểu nhu cầu thực tế của họ, chẳng hạn như công cụ gỡ băng hoặc phân tích khối lượng tài liệu lớn, thay vì những áp lực chạy theo năng suất. Chuyên gia tư vấn AI này cũng đưa ra lời cảnh báo: “Đôi khi việc tiết kiệm thời gian ở giai đoạn đầu xử lý công việc có thể dẫn đến việc lãng phí rất nhiều thời gian ở khâu xác minh và kiểm soát lỗi”.

Về kinh nghiệm tại Thụy Sĩ và châu Âu, ông Christophe Israël cho biết: “Xu hướng đang dịch chuyển từ việc sử dụng AI cho các công việc mang tính sản xuất như viết tiêu đề, SEO hay metadata sang hỗ trợ các giá trị cốt lõi của báo chí để tạo ra nội dung chất lượng hơn trên đa nền tảng”.

Về mặt pháp lý, Christophe khẳng định dù AI xuất hiện thì các quy định về sở hữu trí tuệ và bản quyền vẫn không thay đổi, đồng thời ông chỉ ra một vấn đề lớn là “các tập đoàn công nghệ (Big Tech) đang sử dụng nội dung báo chí để huấn luyện mô hình mà không xin phép hay trả phí”. Ông nhấn mạnh rằng báo chí chất lượng đòi hỏi đầu tư lớn về thời gian lẫn tiền bạc, do đó các cơ quan báo chí cần đòi lại quyền lợi tài chính xứng đáng từ các công ty AI.

Ông Derrick Ho theo đuổi triết lý “phóng viên đào tạo phóng viên” thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các công ty công nghệ. (Ảnh: MINH DUY)

Về phía mình, ông Derrick Ho, với vai trò Tổng Biên tập về Trí tuệ nhân tạo và Tự động hóa tại Hearst Newspapers, đã phác thảo một lộ trình toàn diện và có tính hệ thống cao trong việc đưa trí tuệ nhân tạo vào vận hành tại khoảng 30 tòa soạn báo thành viên mỗi ngày tại Hoa Kỳ.

Trọng tâm trong chiến lược của ông là mô hình khung bốn lớp vững chắc bao gồm: chiến lược, vận hành, công cụ và hạ tầng, nhằm tạo ra sự đồng bộ tối đa từ cấp quản lý đến triển khai.

Với khối lượng lớn tòa soạn thành viên ở các cấp địa phương, ông đặc biệt nhấn mạnh tầm quan trọng của nhóm nhân sự chuyên biệt có trình độ cao đóng vai trò là đội ngũ dẫn dắt sử dụng và kiểm soát AI trong mỗi tòa soạn, bao gồm lãnh đạo, biên tập viên và nhà phát triển chuyên về lĩnh vực AI. Điều này cho phép các tòa soạn bảo đảm rằng công nghệ được tích hợp sâu vào quy trình làm báo.

Về công tác đào tạo bồi dưỡng nhân sự, ông Derrick Ho kiên trì với triết lý phóng viên đào tạo phóng viên thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các công ty công nghệ, nhằm bảo đảm kiến thức AI được truyền tải dưới lăng kính nghiệp vụ báo chí thực tiễn.

Thông qua việc hợp tác với các viện đào tạo uy tín như Pointer, ông triển khai các chương trình từ kiến thức cơ bản đến kỹ năng lập trình nâng cao, đồng thời tổ chức các hội nghị liên quan đến công tác xuất bản báo chí để lắng nghe nhu cầu và giải quyết các vấn đề tồn tại cụ thể của từng tờ báo thành viên.

Liên quan đến thực trạng hiện nay cho thấy các nền tảng mạng xã hội lớn đang chi phối cách tiếp cận tin tức của người sử dụng internet, đại diện từ Hearst Newspapers chia sẻ kinh nghiệm về việc xây dựng mối quan hệ trực tiếp với độc giả thông qua các sản phẩm như bản tin gửi thẳng vào email, số điện thoại của bạn đọc (newsletter) và đặc biệt là các podcast cá nhân hóa theo vị trí địa lý. Sự kết hợp giữa giọng đọc AI và giọng nói đậm chất cá tính riêng của các phóng viên kỳ cựu, cùng thử nghiệm mô hình “phóng viên là người sáng tạo nội dung”, chính là cách mà ông Derrick Ho nỗ lực để giữ chân độc giả trong kỷ nguyên số.

Theo bà E-von Yeung, AI phải phụng sự cho cộng đồng và bảo vệ niềm tin của độc giả. (Ảnh: MINH DUY)

Bà E-von Yeung, Biên tập viên Chiến lược tòa soạn về AI và đổi mới tại tờ The Straits Times (Singapore), đã mang đến diễn đàn những chia sẻ thực tiễn và sâu sắc về lộ trình tích hợp trí tuệ nhân tạo một cách có trách nhiệm.

Với quan điểm AI là công cụ hỗ trợ chứ không phải thực thể thay thế, bà khẳng định: “Mục tiêu cốt lõi của chiến lược AI là giúp đội ngũ phóng viên làm chủ công nghệ, thay vì có tâm lý dè chừng, đồng thời bảo đảm mọi ứng dụng của AI phải phụng sự cho cộng đồng và bảo vệ niềm tin của độc giả”. Bà nhấn mạnh rằng sự chuyên nghiệp, nhạy bén và tư duy phản biện báo chí là giá trị nhân văn độc bản ở con người.

Trong công tác quản trị tòa soạn, bà E-von Yeung đã phác thảo mô hình Hội đồng AI liên chức năng, bao gồm các đại diện từ pháp lý, an ninh mạng đến biên tập, nhằm tạo ra sự minh bạch và tốc độ trong việc đưa ra quyết định.

Một trong những điểm đáng chú ý nhất là chính sách sử dụng AI có chọn lọc mà The Straits Times đang áp dụng: “Tòa soạn chỉ cho phép sử dụng AI để hỗ trợ soạn thảo đối với các tin tức nóng có tính lặp lại như thông cáo báo chí hoặc báo cáo tài chính, trong khi kiên quyết nghiêm cấm AI đối với các nội dung điều tra hoặc tri thức chuyên sâu”.

Theo bà Ngô Bích Ngọc, sinh viên báo chí cần được trang bị kỹ năng bao gồm tư duy phản biện, năng lực xác minh nguồn tin và các nguyên tắc đạo đức truyền thông. (Ảnh: MINH DUY)

Trong khía cạnh giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực thế hệ mới trong lĩnh vực báo chí và truyền thông, Tiến sĩ Ngô Bích Ngọc, Trưởng bộ môn Truyền thông và Báo chí tại Trường đại học Swinburne Việt Nam, khẳng định tính cấp thiết của việc tích hợp AI tạo sinh vào chương trình giảng dạy nhằm trang bị cho sinh viên khả năng thích ứng linh hoạt với môi trường làm việc thực tế ngay khi rời ghế nhà trường.

Tuy nhiên, trước sự bùng nổ của công nghệ, Tiến sĩ Ngô Bích Ngọc đặc biệt nhấn mạnh rằng: “Các cơ sở đào tạo cần tập trung bồi đắp những kỹ năng bao gồm tư duy phản biện, năng lực xác minh nguồn tin và các nguyên tắc đạo đức truyền thông để tránh tình trạng con người bị lệ thuộc quá mức vào máy móc”.

Để giải quyết triệt để bài toán nhân sự báo chí số, bà Ngô Bích Ngọc đề xuất một mô hình hợp tác chiến lược giữa các tòa soạn và cơ sở đào tạo, tạo tiền đề cho việc hình thành một thế hệ nhà báo trẻ không chỉ tinh thông nghiệp vụ mà còn làm chủ được các công cụ công nghệ mới.

Người làm báo cần ưu tiên thiết lập các nguyên tắc đạo đức và chỉ coi AI như một trợ lý hỗ trợ. (Ảnh: MINH DUY)

Diễn đàn Trí tuệ nhân tạo quốc tế WAN-IFRA Việt Nam 2026 mang tới một thông điệp mạnh mẽ: AI là một xu hướng không thể đảo ngược, đưa báo chí từ giai đoạn thử nghiệm sang vận hành thực tế một cách toàn diện. Tuy nhiên, công nghệ dù tiên tiến đến đâu cũng chỉ đóng vai trò trợ lý, trong khi giá trị cốt lõi về sự thật, niềm tin và trách nhiệm đạo đức vẫn phải nằm dưới sự kiểm soát và phán đoán nghiêm ngặt của mỗi người làm báo.

Việc thiết lập các quy định về quản trị và chính sách AI minh bạch không chỉ giúp tòa soạn tối ưu hóa quy trình mà còn là giải pháp sống còn để bảo vệ uy tín thương hiệu của báo chí, trước những “cơn sóng” đổ bộ của mạng xã hội và nguy cơ về sai lệch thông tin.

Trong tương lai, mỗi người làm báo cần phải học cách kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo, năng lực tư duy phản biện, bản sắc nhân văn và sự kết nối cảm xúc nhằm giúp báo chí giữ vững vị thế trong lòng công chúng giữa kỷ nguyên số thế hệ mới.