Trí tuệ nhân tạo - “quân bài chiến lược” mới của Trung Quốc

Điều này cho thấy, Bắc Kinh không chỉ muốn đưa trí tuệ nhân tạo (AI) lên vị trí ưu tiên chiến lược mà còn có tham vọng lớn là đưa AI thành động lực tăng trưởng kinh tế mới, thu hẹp khoảng cách công nghệ với Mỹ và từng bước định hình các quy tắc quản trị toàn cầu.

Robot được trưng bày tại Triển lãm công nghệ trong khuôn khổ WAIC 2026 ở Thượng Hải, Trung Quốc. Ảnh: Chụp màn hình

AI đang bước vào giai đoạn cạnh tranh quyết liệt nhất kể từ khi công nghệ này bùng nổ trên toàn cầu. Trong bối cảnh đó, WAIC 2026 với chủ đề: “Đối tác thông minh - Cùng kiến tạo tương lai”, quy tụ hơn 1.100 doanh nghiệp và khoảng 1.400 đại biểu. Điểm đáng chú ý nhất là việc Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình lần đầu tiên trực tiếp tham dự lễ khai mạc WAIC kể từ khi hội nghị được tổ chức năm 2018. Động thái này mang ý nghĩa biểu tượng rõ nét cho thấy, AI đã được nâng lên thành ưu tiên quốc gia, tương tự những lĩnh vực chiến lược như: Bán dẫn, năng lượng, không gian.

Trong bài phát biểu khai mạc, nhà lãnh đạo Trung Quốc không chỉ khẳng định AI là động lực của cuộc cách mạng công nghệ và chuyển đổi công nghiệp mới, mà còn dành phần lớn thời lượng để trình bày tầm nhìn của Bắc Kinh đối với phát triển và quản trị AI toàn cầu. Thông điệp xuyên suốt là AI phải phục vụ con người, được phát triển theo hướng cởi mở, công bằng và trở thành lợi ích chung của cộng đồng quốc tế. Thông điệp này xuất hiện trong bối cảnh AI ngày càng trở thành một trong những lĩnh vực cạnh tranh quyết liệt nhất giữa các nền kinh tế lớn. Vì vậy, WAIC năm nay không còn đơn thuần là một triển lãm công nghệ, mà trở thành diễn đàn để Bắc Kinh phát đi tín hiệu về định hướng phát triển dài hạn cũng như vai trò mà nước này muốn đảm nhận trong trật tự công nghệ toàn cầu.

Đằng sau những thông điệp về hợp tác là mục tiêu kinh tế rất rõ ràng. Sau giai đoạn tăng trưởng chậm lại và chịu nhiều sức ép từ môi trường quốc tế, Trung Quốc đang kỳ vọng AI sẽ trở thành động lực mới cho nền kinh tế. Trong vài năm qua, nước này đã đầu tư đồng bộ từ nghiên cứu cơ bản, chip bán dẫn, trung tâm dữ liệu đến robot hình người và các mô hình ngôn ngữ lớn.

Theo số liệu công bố tại hội nghị, ngành công nghiệp AI của Trung Quốc hiện có hơn 6.200 doanh nghiệp với quy mô dự kiến vượt 1.200 tỷ nhân dân tệ (khoảng 170 tỷ USD) trong năm 2026. Điều đó cho thấy Bắc Kinh không chỉ muốn dẫn đầu về nghiên cứu mà còn muốn đưa AI trở thành động lực nâng cấp toàn bộ nền kinh tế.

Song song với việc thúc đẩy ứng dụng trong nước, Trung Quốc cũng lựa chọn một hướng đi khác biệt để gia tăng sức cạnh tranh quốc tế: Phát triển AI mã nguồn mở. Những mô hình như DeepSeek hay Qwen của Alibaba nhanh chóng được cộng đồng phát triển trên thế giới đón nhận nhờ chi phí thấp và dễ tiếp cận hơn so với nhiều nền tảng thương mại của phương Tây. Theo số liệu chính thức, các mô hình AI mã nguồn mở của Trung Quốc đã vượt mốc 10 tỷ lượt tải xuống trên toàn cầu. Điều này giúp Bắc Kinh mở rộng ảnh hưởng lâu dài thông qua các tiêu chuẩn công nghệ, thay vì chỉ thông qua hoạt động xuất khẩu sản phẩm.

Cách tiếp cận đó cũng được mở rộng sang lĩnh vực hợp tác quốc tế. Tại WAIC, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Trung Quốc Tập Cận Bình công bố hàng loạt sáng kiến mới như hỗ trợ 30 quốc gia triển khai hệ thống khí tượng AI MAZU, đào tạo 5.000 chuyên gia AI cho các nước đang phát triển trong 5 năm tới và xây dựng các trung tâm hợp tác AI với ASEAN, Liên đoàn Arab, Liên minh châu Phi, Tổ chức Hợp tác Thượng Hải, Cộng đồng các quốc gia Mỹ Latinh...

Tham vọng của Trung Quốc không dừng lại ở việc mở rộng thị trường công nghệ. Điểm nhấn đáng chú ý nhất của WAIC năm nay là việc 29 quốc gia ký thỏa thuận thành lập Tổ chức Hợp tác Trí tuệ nhân tạo thế giới (WAICO), một tổ chức liên chính phủ mới hướng tới thúc đẩy hợp tác và xây dựng cơ chế quản trị AI toàn cầu. Đây cũng là điểm khác biệt lớn trong cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Trung Quốc và Mỹ. Nếu Washington tập trung duy trì lợi thế thông qua kiểm soát chip bán dẫn, chuỗi cung ứng và các công nghệ AI tiên tiến, Bắc Kinh lại nhấn mạnh hợp tác quốc tế, mã nguồn mở và quyền tiếp cận công nghệ của các nước đang phát triển.

Bởi vậy, cuộc cạnh tranh AI hiện nay không còn đơn thuần là cuộc đua xem ai tạo ra mô hình thông minh hơn hay sở hữu nhiều chip tiên tiến hơn. Khi AI ngày càng gắn chặt với tăng trưởng kinh tế, an ninh quốc gia và ảnh hưởng địa chính trị, cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc vì thế cũng sẽ chuyển dần từ phòng thí nghiệm sang bàn đàm phán quốc tế, nơi các tiêu chuẩn và cơ chế quản trị có thể quyết định vị thế của mỗi quốc gia trong trật tự công nghệ mới.