Trao cơ hội cho con trưởng thành

Phóng viên: Thưa ông, nhiều gia đình hiện nay có xu hướng bao bọc, quyết định thay con và muốn con đi theo con đường mình lựa chọn. Theo ông, ranh giới giữa “yêu thương” và “kiểm soát” con nằm ở đâu?

Tiến sĩ, chuyên gia tâm lý học Đào Trung Hiếu.

Nhiều bậc phụ huynh nhân danh sự an toàn để bao bọc con, nhưng bản chất sâu xa của việc đó đôi khi không xuất phát từ việc con thực sự yếu đuối, mà bắt nguồn từ nỗi sợ của người lớn: sợ con vấp ngã, sợ con chọn sai, và sợ chính mình mất đi vị thế ảnh hưởng đối với đứa trẻ. Nhưng cuộc đời là một chuỗi những trải nghiệm thực tế. Một đứa trẻ sống trong môi trường an toàn, ít va chạm với thử thách sẽ không bao giờ học được cách tự đề kháng, tự bảo vệ và tự chịu trách nhiệm.

Cha mẹ có thể dìu dắt con qua một chặng đường, nhưng tuyệt đối không thể nắm tay đi thay con đến trọn cuộc đời. Yêu thương chân chính không phải là tước đi quyền lựa chọn của con, mà là thắp lên cho con ánh sáng để nhận biết đúng - sai, hỗ trợ con lường trước rủi ro, và trên hết là tôn trọng quyền được tư duy, được trải nghiệm, thậm chí được quyền sai lầm để tự trưởng thành.

Phóng viên: Trong xã hội hiện đại, trẻ cần được hình thành năng lực tự quyết và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Theo ông, cha mẹ nên bắt đầu “trao quyền” cho con từ những việc gì và ở độ tuổi nào?

Để trẻ tự lập những việc nhỏ trong cuộc sống sẽ giúp trẻ hình thành tính chủ động và trách nhiệm ngay từ sớm.

Khi trẻ bước vào lứa tuổi thiếu niên, giai đoạn khẳng định cái tôi thì phạm vi trao quyền cần được mở rộng hơn. Lúc này, cha mẹ nên để con tự chủ trong việc chọn môn học thế mạnh, đăng ký các hoạt động ngoại khóa, tự quản lý một khoản tiền tiêu cá nhân, học cách ứng xử trên không gian mạng và từng bước tham gia vào quá trình định hướng nghề nghiệp.

Điều quan trọng nhất mà cha mẹ trao cho con ở giai đoạn này không chỉ là “quyền được chọn”, mà chính là “phương pháp chọn”. Đó là dạy con cách chủ động thu thập thông tin, biết phân tích lợi ích và rủi ro, biết tìm kiếm sự tham vấn khi bế tắc và sẵn sàng chấp nhận hệ quả do quyết định của mình. Trẻ cần được phép “sai” trong những việc còn phạm vi sửa chữa, để không phải trả giá đắt khi bước ra đời thực.

Phóng viên: Trao quyền và tôn trọng không đồng nghĩa với việc buông lỏng hay buông xuôi. Vậy làm thế nào để cha mẹ vừa tạo dựng khoảng không gian tự do cho con, vừa duy trì được những giới hạn cần thiết để con không bị lệch chuẩn?

Trong khuôn khổ ấy, cha mẹ nên đối thoại thay vì ra lệnh. Thay vì hỏi “vì sao con không nghe lời?”, hãy hỏi “con đang muốn gì, con đã nghĩ đến hậu quả chưa, nếu có rủi ro thì con sẽ xử lý ra sao?”. Cách hỏi đó vừa giữ được quyền làm cha mẹ, vừa rèn cho con năng lực tự suy nghĩ.

Kỷ luật có hiệu quả nhất khi trẻ hiểu lý do của giới hạn, nhìn thấy sự nhất quán của cha mẹ và biết rằng, dù mắc lỗi, con vẫn có nơi để quay về nói thật. Giám sát có thể giữ con trong tầm mắt; chỉ có niềm tin và đối thoại mới giữ được con trong sự kết nối.

Phóng viên: Trong thực tế, không ít cha mẹ rất khó chấp nhận khi con lựa chọn một ngành học, nghề nghiệp, cách sống hoặc hướng đi khác với kỳ vọng của gia đình. Theo ông, cha mẹ cần thay đổi tư duy như thế nào để chuyển từ vị trí “người quyết định thay con” sang “người đồng hành cùng con”?

Những bà mẹ người Dao thôn Xà Phìn, xã Thanh Thủy chuẩn bị trang phục cho con tham dự lễ hội Mùa vàng.

Đồng hành không có nghĩa là chiều theo mọi lựa chọn. Cha mẹ vẫn phải thẳng thắn chỉ ra những điểm thiếu thực tế, yêu cầu con chuẩn bị nghiêm túc và có phương án dự phòng. Nhưng thay vì dùng quyền uy để dập tắt lựa chọn, hãy cùng con kiểm chứng lựa chọn ấy bằng thông tin, trải nghiệm và kế hoạch.

Một người con trưởng thành, thành công không nhất thiết phải bước đi trên con đường thảm đỏ do cha mẹ vạch sẵn. Thành công lớn nhất của giáo dục gia đình là khi đứa trẻ biết rõ mình là ai, đang đi đâu, vì sao mình lựa chọn con đường đó và có đủ bản lĩnh, sự dũng cảm để điều chỉnh hướng đi khi gặp thất bại.

Phóng viên: Nếu được gửi một thông điệp ngắn gọn và cốt lõi nhất đến các bậc phụ huynh đang loay hoay trong vòng xoáy bao bọc con, ông sẽ chia sẻ điều gì để tình yêu thương thực sự trở thành bệ phóng vững chắc cho trẻ?

Mục tiêu của nghệ thuật nuôi dạy con không phải là có một đứa trẻ luôn vâng lời mà là có một người trưởng thành biết làm chủ cuộc đời, biết chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình và vẫn giữ được nhân cách tử tế.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Tiến sĩ!