Trách nhiệm của người sáng tạo nội dung số

Phạm Thị Thủy Tiên là một trong số đó với kênh TikTok “Vẽ kể chuyện”, thu hút hơn 1,1 triệu người theo dõi. Qua tranh minh họa và giọng kể gần gũi, chị đưa những câu chuyện lịch sử, văn hóa, dân gian đến công chúng. Trước mỗi video, chị nghiên cứu các nguồn tư liệu như Đại Việt sử ký toàn thư, Việt Nam sử lược, Đại Nam thực lục; đồng thời đối chiếu các dị bản truyện dân gian. Khi xây dựng nội dung, chị phân biệt sự kiện có căn cứ, cách lý giải của giới nghiên cứu và các yếu tố thuộc truyền thuyết, tín ngưỡng dân gian.

Theo Thủy Tiên, người làm nội dung phải chịu trách nhiệm với thông tin đưa đến công chúng; lượng người xem càng lớn, trách nhiệm càng cao. Chị cho rằng sức hấp dẫn không đối lập với tính chính xác, mà đòi hỏi người sáng tạo tìm cách kể gần gũi nhưng không làm sai lệch thông tin. “Một video có thể đạt rất nhiều lượt xem, nhưng nếu người xem nhớ sai một thông tin về lịch sử hay văn hóa thì cuối cùng chúng ta lại vô tình góp phần tạo thêm một phiên bản sai lệch”, Thủy Tiên chia sẻ.

Còn với Nguyễn Thị Tuyết Mai, những video giới thiệu về cổ phục của chị giúp người xem có thêm cơ hội tìm hiểu những nét đặc trưng trong cách ăn mặc của người Việt qua các thời kỳ. Bên cạnh đó, chị xây dựng clip về lịch sử và di sản văn hóa Việt Nam với cách thể hiện trực quan, sinh động để những nội dung này trở nên dễ lan tỏa. Các video trên kênh của Tuyết Mai góp phần khơi gợi sự quan tâm của công chúng, nhất là người trẻ, đến những giá trị truyền thống của dân tộc.

Thông qua môi trường số, công chúng có thể tìm hiểu những lễ hội, làn điệu dân gian, nghề thủ công hay câu chuyện lịch sử chỉ với một chiếc điện thoại. Tuy nhiên, việc tiếp cận trực tuyến không thể thay thế trải nghiệm trực tiếp. Với di sản văn hóa phi vật thể, giá trị còn gắn với cộng đồng, môi trường thực hành, ký ức và kỹ năng được trao truyền qua các thế hệ.

Bên cạnh cơ hội quảng bá, việc đưa văn hóa lên môi trường số cũng đặt ra yêu cầu về tính chính xác của thông tin và sự phù hợp trong cách thể hiện. Tại lễ hội Trò Trám ở Phú Thọ vào tháng 2/2026, một tài khoản TikTok đăng video dài 3 phút, thu hút hơn 200.000 lượt xem và hơn 1.500 lượt chia sẻ. Cơ quan chức năng xác định nội dung đăng tải sai sự thật, gây hiểu lầm về tín ngưỡng phồn thực gắn với lễ hội. Video sau đó được gỡ bỏ, chủ tài khoản bị xử phạt 7,5 triệu đồng. Trước đó, một thanh niên tại Vĩnh Long cũng đăng video lên mạng xã hội giới thiệu về Di tích lịch sử cách mạng Cái Ngang, đưa ra thông tin không chính xác về diện tích và tình trạng quản lý di tích. Sau khi làm việc với cơ quan chức năng, người này thừa nhận sai sót và cam kết xóa nội dung đã đăng tải.

Trong môi trường số, áp lực thu hút lượt xem, tương tác có thể khiến nội dung văn hóa bị giản lược, tách khỏi bối cảnh hoặc diễn giải theo hướng gây tò mò. Khi thông tin sai lệch lan truyền rộng rãi, việc đính chính khó tiếp cận đầy đủ những người đã xem. Theo các chuyên gia, người làm nội dung cần sử dụng tư liệu đáng tin cậy, tìm hiểu ý nghĩa của biểu tượng, nghi lễ, trang phục trước khi giới thiệu đến công chúng. Với những thực hành văn hóa gắn với cộng đồng cụ thể, việc ghi hình, công bố hay khai thác thương mại cần tôn trọng tập quán và sự đồng thuận của chủ thể, tránh sử dụng hình ảnh, tri thức văn hóa sai mục đích hoặc làm sai lệch ý nghĩa vốn có.

Người làm nội dung cần nắm rõ Luật Di sản văn hóa năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, nhất là những hành vi bị nghiêm cấm và quy định về khai thác, sử dụng di sản. Bên cạnh trách nhiệm của người sáng tạo, các nền tảng số cần có cơ chế gắn nhãn nguồn, tiếp nhận phản ánh và đính chính thông tin sai lệch.

Tiến sĩ Phạm Cao Quý, Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa phi vật thể, Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Tiến sĩ Phạm Cao Quý, Trưởng phòng Quản lý di sản văn hóa phi vật thể, Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chia sẻ: Người làm nội dung cần nắm rõ Luật Di sản văn hóa năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành, nhất là những hành vi bị nghiêm cấm và quy định về khai thác, sử dụng di sản. Bên cạnh trách nhiệm của người sáng tạo, các nền tảng số cần có cơ chế gắn nhãn nguồn, tiếp nhận phản ánh và đính chính thông tin sai lệch. Việc tạo điều kiện để người trẻ làm việc trực tiếp với nghệ nhân và cộng đồng cũng góp phần giúp nội dung văn hóa được xây dựng trên sự hiểu biết và tôn trọng.

Cần có sự phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa, nền tảng số và các nhà sáng tạo để thực hiện nội dung; thí dụ như đưa các nhà sáng tạo nội dung đến địa phương, gặp mặt nghệ nhân, trải nghiệm và giới thiệu văn hóa, di sản qua hình thức livestream.

Theo ông Quý, tính chính xác không có nghĩa là làm cho nội dung khô cứng, còn sáng tạo cũng không đồng nghĩa với tùy tiện. Sức hấp dẫn bền vững phải được tạo nên từ sự hiểu biết, thái độ tôn trọng và trách nhiệm đối với di sản.