Mở lối cho sân khấu bằng trải nghiệm mới

Mở rộng không gian biểu đạt

Mới đây, Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam gây chú ý khi đưa trải nghiệm “Nhập cung” vào hành trình thưởng thức vở tuồng “Triệu Đình Long cứu chúa”. Theo đó, khán giả không chỉ xem biểu diễn mà còn được hóa thân thành lữ khách, trạng nguyên, tri phủ... tùy theo hạng vé; tham gia những hoạt động được thiết kế riêng cho từng vai như bước vào cấm cung, khám phá nghi lễ cung đình, nhận lệnh bài, sưu tầm mật lục tuồng, diện kiến hoàng gia, dâng hương, nhận ban phẩm…

Đến vở cải lương “Trọn đời trung hiếu với Thăng Long”, mô hình “Nhập cung” tiếp tục tạo ra lớp cảm xúc mới khi đưa công chúng vào hành trình nhập vai giải mã kỳ án chốn cung đình và khám phá không gian trưng bày “Khai Phiến” - nơi mở ra những điều thú vị về nghệ thuật cải lương. Từ một đêm diễn đơn thuần, sân khấu mở rộng thành không gian trải nghiệm văn hóa. Ở đó, người xem được trao vai diễn trước khi trở thành khán giả, nên bước vào vở diễn bằng tâm thế người trong cuộc. Đó cũng là cách ê-kíp thực hiện cách tiếp cận mới với khán giả.

Kịch nói cũng đang tìm đường bứt phá để thu hẹp khoảng cách với công chúng trẻ. Vừa qua, sự xuất hiện của “Huyền tích Hồ Gươm” trên sân khấu Nhà hát Kịch Hà Nội đã làm nên cuộc gặp gỡ thú vị giữa kịch lịch sử và công nghệ AI. Diễn xuất trực tiếp của diễn viên kết hợp khéo léo với những lớp hình ảnh được xử lý bằng AI, nhất là cảnh tái hiện chiến trận đã mang đến hiệu ứng thị giác mới mẻ, vừa giúp giải quyết rào cản về sự hạn chế của diện tích sân khấu, vừa khiến những chi tiết lịch sử trở nên sống động, dễ chạm tới cảm xúc người xem.

Rạp xiếc Trung ương, Liên đoàn Xiếc Việt Nam cũng đã tạo nên hiện tượng với vở diễn “Sơn Thần-Thủy Quái”, khi khán phòng 1.200 chỗ ngồi liên tục được lấp kín qua hàng chục suất diễn những ngày qua. Lần đầu tiên, sân khấu tròn biến thành sân khấu nước với hệ thống gần 300 vòi phun, kết hợp công nghệ 3D mapping 360 độ phủ kín từ sàn diễn lên mái vòm. Sự cộng hưởng giữa hình ảnh động, âm thanh, ánh sáng, khói, lửa, những màn vũ đạo và chuyển động đầy kịch tính của nghệ sĩ đã mang đến không gian biểu diễn cuốn hút, để lại ấn tượng khó quên.

Giữ vững bản sắc, tìm cách thích ứng

Việc kiến tạo những trải nghiệm mới đang góp phần gia tăng sức sống cho các vở diễn, giúp sân khấu thích ứng tốt hơn với đời sống hiện đại. Sự đón nhận của công chúng trẻ cho thấy, khán giả không hẳn quay lưng với sân khấu mà đòi hỏi những cách tiếp cận mới mẻ, hấp dẫn hơn. Vì vậy, đổi mới sáng tạo chính là chìa khóa để sân khấu mở rộng công chúng và khẳng định vị thế trong đời sống văn hóa đương đại.

Nghệ sĩ Nhân dân Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam nhận định, việc các đơn vị chủ động đổi mới, sáng tạo những tác phẩm sân khấu hấp dẫn là bước chuyển cần thiết để cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam. Qua đó, nghệ thuật truyền thống có thêm cơ hội tiếp cận lớp trẻ, góp phần phát huy văn hóa như một nguồn lực nội sinh, thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, dù đổi mới theo hướng nào cũng cần xuất phát từ bản sắc, đặc trưng của từng loại hình để có sự điều chỉnh phù hợp, tránh hiện tượng chạy theo công nghệ hay những yếu tố bề nổi mà làm mờ giá trị nghệ thuật cốt lõi.

Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội cho rằng, sân khấu mang tính ước lệ và mỗi loại hình có nhịp điệu nghệ thuật riêng. Vì thế, giải pháp công nghệ cần được tính toán, tích hợp ngay từ đầu trong tổng thể phương án dàn dựng, bảo đảm sự hài hòa giữa diễn xuất và hiệu ứng thị giác, ngôn ngữ sân khấu. Từ thực tiễn thực hiện các vở diễn về đề tài lịch sử, ông đề xuất cần xây dựng hệ thống dữ liệu văn hóa lịch sử thống nhất, chính xác để phục vụ tra cứu, hỗ trợ quá trình sáng tạo, hạn chế những sai lệch trong xây dựng trải nghiệm và tái hiện lịch sử.

Bài toán đổi mới sân khấu không chỉ đến từ sự thay đổi trong tư duy sáng tạo, dàn dựng mà còn đòi hỏi năng lực thích ứng của người nghệ sĩ. Nghệ sĩ Ưu tú Thu Hương (Liên đoàn Xiếc Việt Nam) cho biết, bản thân vẫn phải nỗ lực học hỏi, thay đổi để thích ứng với yêu cầu mới khi vào vai Mị Nương trong “Sơn Thần-Thủy Quái”. Một trong những thách thức là diễn viên phải làm quen với ánh sáng tối hơn khi kết hợp trình chiếu mapping, cho nên phải tập trung cao độ khi thực hiện các động tác trên cao và phải tinh chỉnh nhịp nhàng với sự điều chỉnh liên tục của bộ phận kỹ thuật. Chưa kể, khả năng tái hiện bối cảnh của công nghệ giúp nghệ sĩ nhập vai tốt hơn, nhưng cũng đòi hỏi phải có năng lực biểu cảm, tương tác sâu hơn để tạo sự kết nối trực tiếp với công chúng.

Hành trình đổi mới sân khấu không thể chỉ dựa vào nỗ lực riêng lẻ của các nhà hát mà cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị nghệ thuật, doanh nghiệp công nghệ và lực lượng sáng tạo trẻ để góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần công chúng một cách tự nhiên, rộng rãi hơn.