Tiến sĩ Nguyễn Đình Chúc: Mở rộng không gian phát triển tạo động lực mạnh mẽ cho nền kinh tế Việt Nam

Cuộc trò chuyện được thực hiện bên lề Hội thảo quốc tế: "Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách" do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức vừa diễn ra tại Hà Nội.

Phóng viên: Thưa Tiến sĩ, trong bối cảnh các động lực tăng trưởng truyền thống đang dần bão hòa, việc mở rộng không gian phát triển có ý nghĩa như thế nào đối với nền kinh tế Việt Nam?

Tiến sĩ Nguyễn Đình Chúc: Các nghiên cứu gần đây đã chỉ ra rằng, những yếu tố tạo ra tăng trưởng trong những năm qua đang giảm dần dư địa và hiệu quả. Lợi thế lao động trẻ, dồi dào và chi phí thấp đang thay thế bởi xu hướng già hóa dân số, năng suất lao động chưa được cải thiện, tiền lương tăng và thiếu lao động trình độ cao. Khả năng mở rộng tăng trưởng từ tăng cường khai thác tài nguyên đã đến hạn.

Cùng với đó, mô hình công nghiệp hóa dựa vào gia công, lắp ráp và khu vực FDI đang dần bộc lộ giới hạn. Giá trị gia tăng trong nước thấp, liên kết giữa doanh nghiệp FDI với doanh nghiệp nội địa còn yếu, năng lực làm chủ công nghệ và tham gia các khâu có giá trị cao trong chuỗi cung ứng chưa rõ nét. Xuất khẩu cũng khó duy trì tốc độ tăng cao khi thị trường thế giới khó khăn, cạnh tranh gay gắt và các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe.

Bên cạnh việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa vào năng suất, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, để mở rộng động lực và nguồn lực cho phát triển, Việt Nam cần mở rộng không gian phát triển. Đây không đơn thuần là việc mở rộng địa giới hay phân bố thêm các hoạt động kinh tế, mà là việc tổ chức lại, kết nối và khai thác đa chiều các nguồn lực vật chất và phi vật chất trong phạm vi nhất định. Mở rộng không gian phát triển có thể tạo ra những dư địa và động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế Việt Nam.

Phóng viên: Tiến sĩ đánh giá thế nào về tầm quan trọng của việc tổ chức lại, phân bổ hợp lý các không gian phát triển cũ trong tư duy mở rộng không gian phát triển mới?

Tiến sĩ Nguyễn Đình Chúc: Việc xác định và đưa vào khai thác những không gian phát triển mới, không gian phát triển chưa được khai thác hết tiềm năng, chắc chắn tạo thêm cơ hội mới cho phát triển. Các chiều không gian mới như không gian ngầm, không gian tầm thấp, hay không gian số… đang tạo ra những động lực cho việc nghiên cứu và triển khai, hình thành các sản phẩm mới, mô hình kinh doanh mới, đáp ứng cả về nhu cầu sản xuất cung ứng và nhu cầu tiêu dùng của doanh nghiệp và người dân.

Tuy nhiên, với các không gian đã và đang được khai thác, như không gian lãnh thổ hay không gian kinh tế, việc tổ chức lại, phân bổ có hiệu quả hơn dưới tác động của việc mở rộng không gian phát triển cho phép các vùng, địa phương, ngành, lĩnh vực khai thác tốt hơn lợi thế so sánh của mình. Việc này giúp các ngành, địa phương tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng toàn cầu.

Bên cạnh đó, tổ chức lại, kết nối, khai thác các không gian này giúp hình thành các cực tăng trưởng và hành lang kinh tế mới. Vùng Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ hiện đang là những đầu máy chính cho tăng trưởng và phát triển của cả nước. Nhưng khả năng chịu tải và dư địa phát triển của các vùng này đang tới hạn, chi phí vận hành lớn.

Chính vì vậy, các không gian kinh tế mới, các cực tăng trưởng và hành lang kinh tế mới cần được tạo ra, để lan tỏa và giảm tải cho gánh nặng tăng trưởng tập trung quá mức tại hai vùng trên. Với cấu trúc vùng kinh tế-xã hội đổi mới, cùng với không gian phát triển nội tỉnh đã được mở rộng cùng với cải cách chính quyền 3 cấp, Việt Nam đã có những định hình rõ nét hơn về các vùng đô thị lớn, hành lang bắc-nam, đông-tây, hệ thống kinh tế cửa khẩu, kinh tế biển, hành lang ven biển và các trung tâm logistics. Đây cũng chính là một trong những nội dung quan trọng của việc mở rộng không gian phát triển trên nền điều kiện cũ và là động lực mạnh mẽ cho nền kinh tế.

Phóng viên: Trong bối cảnh hiện nay, chúng ta cần nhìn nhận thế nào về mối quan hệ giữa đổi mới thể chế với mở rộng không gian phát triển, thưa Tiến sĩ?

Tiến sĩ Nguyễn Đình Chúc: Tôi cho rằng, quá trình mở rộng không gian phát triển tạo ra dư địa cho cải cách thể chế. Ngược lại, đổi mới thể chế tạo ra các không gian phát triển mới, như các khu thương mại tự do, trung tâm tài chính, khu công nghệ cao hoặc vùng đổi mới sáng tạo. Không gian thể chế là nơi thử nghiệm cơ chế quản trị, huy động vốn, quản lý đất đai và hợp tác công-tư mới. Chúng ta sẽ không có khả năng dự đoán đầy đủ các hình thức đổi mới sáng tạo về sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới… có thể được tạo ra một khi kích hoạt không gian thể chế.

Tiến sĩ Nguyễn Đình Chúc (ngoài cùng bên trái) điều hành Tọa đàm bàn tròn tại Hội thảo quốc tế “Không gian phát triển Việt Nam trong kỷ nguyên mới: Định hướng chiến lược và lựa chọn chính sách”.

Phóng viên: Việt Nam đang hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và phát triển bền vững đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Theo ông, trong bối cảnh hiện nay, cần ưu tiên khai thác những không gian kinh tế mới nào?

Tiến sĩ Nguyễn Đình Chúc: Chúng ta biết rằng, không gian phát triển là đa chiều, trong đó một số chiều cạnh đã và đang được khai thác, một số chiều cạnh mới được nhận thức, mới xuất hiện, hoặc chưa được khai thác đầy đủ. Để đạt được các mục tiêu tăng trưởng cao và bền vững, điều cần ưu tiên là phải khai thác tối ưu, có hiệu quả các không gian phát triển đang được khai thác, tạo điều kiện để hình thành và khai thác có hiệu quả các không gian phát triển mới, điều phối và kết nối các không gian phát triển để tăng dư địa phát triển một cách hài hòa.

Với tầm nhìn mục tiêu rõ ràng đến năm 2030 và 2045, các không gian phát triển mới có thể và cần được ưu tiên, theo tôi, sẽ bao gồm:

Không gian kinh tế số và trí tuệ nhân tạo: Đây cần được coi là không gian nền tảng, là lực lượng sản xuất mới của nền kinh tế, giúp điều phối, là đầu vào, cách thức quản lý và kinh doanh mới. Đây là không gian có thể lan tỏa, phục vụ sự phát triển của các không gian phát triển khác, đồng thời cũng là nền tảng cho việc tổ chức lại, kết nối và khai thác các không gian phát triển. Ưu tiên tới đây trong không gian kinh tế số và trí tuệ nhân tạo là việc số hóa quy trình sản xuất, quản trị doanh nghiệp và chuỗi cung ứng, phổ cập điện toán đám mây, phát triển ứng dụng AI, Internet vạn vật và các nền tảng số cho doanh nghiệp. Đảng và Chính phủ cũng đã nhận thức được tầm quan trọng và tính nền tảng của không gian kinh tế số và trí tuệ nhân tạo. Chúng ta đã có chiến lược chuyển đổi số giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu quản trị quốc gia dựa trên dữ liệu và AI, và kinh tế số đạt 30% GDP vào năm 2030.

Không gian kinh tế dữ liệu: Dữ liệu được nhìn nhận như một yếu tố sản xuất mới, là “dầu mỏ của tương lai”, bên cạnh đất đai, lao động và vốn. Chúng ta xây dựng cơ sở dữ liệu đối với toàn bộ nền kinh tế, và đang thực hiện rất khẩn trương việc này. Đồng thời, cần hình thành thị trường dữ liệu có kiểm soát, phát triển các trung tâm dữ liệu, cơ chế chia sẻ dữ liệu công-tư, chuẩn hóa, liên thông các cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm quyền riêng tư, an ninh và chủ quyền dữ liệu. Tập trung vào khả năng chuyển hóa dữ liệu thành quyết định quản trị, dự báo thị trường, tối ưu sản xuất và tạo ra sản phẩm, dịch vụ mới.

Không gian thể chế đổi mới sáng tạo: Không gian thể chế đổi mới sáng tạo cho phép các cơ chế, chính sách, mô hình quản trị và môi trường thử nghiệm cho những hoạt động kinh tế mới được vận hành. Không gian thể chế đổi mới sáng tạo là cơ chế kích hoạt để khai thác các không gian kinh tế mới, hình thành sản phẩm dịch vụ, mô hình quản trị kinh doanh mới. Chúng ta cần hình thành các hành lang và cụm đổi mới sáng tạo gắn với đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ, quỹ đầu tư và các trung tâm sản xuất. Với sự hình thành, vận hành của không gian thể chế đổi mới sáng tạo, những động lực chính của mô hình phát triển mới sẽ được hình thành và nuôi dưỡng, đóng góp vào tăng trưởng và phát triển không chỉ trước mắt mà còn về dài hạn.

Phóng viên: Xin cảm ơn Tiến sĩ về cuộc trò chuyện.