Tạo không gian thử nghiệm cho đổi mới sáng tạo

Đưa ý tưởng vào thử nghiệm thực tế

Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC), Chương trình Phát triển Liên hợp quốc tại Việt Nam (UNDP) và Samsung đang triển khai dự án RE:ACT - Thử thách thanh niên đổi mới sáng tạo vì cộng đồng bền vững; nội dung dự án hướng các nhóm tham gia những bài toán gần với đời sống như thu hẹp khoảng cách số, hỗ trợ người khuyết tật, tiết kiệm năng lượng, quản lý hóa chất an toàn và kinh tế tuần hoàn. Sau tuyển chọn, 20 đội sẽ được huấn luyện, cố vấn và thử nghiệm giải pháp trong sáu tháng và mỗi nhóm có thể nhận khoản hỗ trợ không hoàn lại tối đa 15.000USD. Điểm đáng chú ý là các ý tưởng không dừng ở khâu đề xuất mà được phát triển theo một quá trình từ nhận diện vấn đề, xây dựng giải pháp, hoàn thiện sản phẩm mẫu đến thử nghiệm trong môi trường thực tế. Theo NIC, chương trình hướng tới nâng cao tính khả thi của các sáng kiến do thanh niên dẫn dắt, để những giải pháp này có thêm cơ hội tạo ra giá trị thiết thực cho cộng đồng.

Một mô hình khác do NIC, UNDP và các đối tác triển khai cũng cho thấy hướng hỗ trợ theo chuỗi từ ý tưởng đến thị trường. Tại Demo Day 2026 của Chương trình Ươm tạo Việt Nam-Nhật Bản, 5 trong số 12 doanh nghiệp khởi nghiệp (startup) sau sáu tháng ươm tạo đã ký biên bản ghi nhớ hoặc hợp đồng với doanh nghiệp Nhật Bản. Các startup được đào tạo, kết nối với doanh nghiệp, chuyên gia, đối tác thị trường và thử nghiệm một số mô hình vận hành thực tế. Phó Giám đốc NIC Đỗ Tiến Thịnh cho biết, gần 20% số startup đã hình thành cơ hội hợp tác thương mại hoặc đầu tư quốc tế, với hơn 10 quan hệ hợp tác đầu tư và thương mại được thiết lập.

Ở không ít địa phương, hoạt động khởi nghiệp vẫn thiếu kết nối với thị trường, cố vấn và nguồn vốn phù hợp; trong khi startup công nghệ sâu cần nhiều thời gian và nguồn lực để phát triển. Các trung tâm đổi mới sáng tạo, trường đại học, viện nghiên cứu và quỹ đầu tư vì thế cần tăng vai trò kết nối giữa ý tưởng, tri thức, vốn và thị trường. Khoảng cách này càng rõ đối với doanh nghiệp hình thành từ kết quả nghiên cứu. Nhiều công nghệ vẫn dừng ở quy mô đề tài hoặc thử nghiệm, chưa trở thành sản phẩm thương mại. Ngoài ra, doanh nghiệp spin-off từ viện nghiên cứu, trường đại học còn gặp khó khăn về vốn, cơ chế và kết nối thị trường. Theo các chuyên gia, bên cạnh việc hoàn thiện chính sách, doanh nghiệp cần được hỗ trợ lựa chọn chương trình phù hợp từng giai đoạn phát triển để tiếp cận nguồn lực hiệu quả hơn. Đồng thời, cần mở thêm không gian để công nghệ được thử nghiệm, điều chỉnh và hoàn thiện trước khi đi vào thị trường.

Từ bài toán thực tiễn đến môi trường kiểm chứng

Một số địa phương cũng đang từng bước tạo điều kiện mở rộng không gian để doanh nghiệp thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ bằng những công cụ khác nhau. Hà Nội triển khai cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với một số lĩnh vực công nghệ mới, đồng thời hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm theo mô hình “đầu tư công nhưng quản trị tư”, vận hành sàn mua bán ý tưởng và xem xét đề xuất thử nghiệm hệ thống phương tiện tự hành cấp độ 4 của Phenikaa-X.

Cùng với việc tạo không gian thử nghiệm, các chính sách hỗ trợ trực tiếp cho quá trình phát triển sản phẩm cũng đang được triển khai. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, các dự án khởi nghiệp sáng tạo trong công nghiệp công nghệ số được hỗ trợ 50% chi phí nghiên cứu, phát triển và sản xuất thử nghiệm, tối đa 150 triệu đồng/dự án. Hoạt động mua bản quyền và đổi mới công nghệ được hỗ trợ tối đa 400 triệu đồng/dự án. Còn với Hải Phòng, nguồn vốn và cơ chế thử nghiệm cũng được kết hợp thông qua quỹ đầu tư mạo hiểm và sandbox đối với bán dẫn, AI, Net Zero. Trong 45 dự án trọng điểm được hỗ trợ, 68% đang phát triển tích cực, có doanh thu ổn định và tạo thêm việc làm.

Ở cấp quốc gia, Chương trình phát triển công nghiệp công nghệ số giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn năm 2045 xác định nhiệm vụ phát triển hạ tầng dùng chung phục vụ nghiên cứu, thử nghiệm, đo kiểm. Ông Trần Anh Tú, Phó Cục trưởng Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, riêng lĩnh vực bán dẫn có định hướng phát triển hạ tầng hỗ trợ sản xuất thử nghiệm, đo kiểm chip và vận hành Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn.

Hạ tầng thử nghiệm sẽ phát huy hiệu quả hơn khi được gắn với những bài toán cụ thể của thực tiễn. Hiện tại, các đô thị, địa phương đang phải giải quyết nhiều vấn đề về giao thông, môi trường, y tế, giáo dục, logistics, chuyển đổi số, năng lượng và quản trị đô thị; đây có thể trở thành đầu bài để startup, doanh nghiệp công nghệ và các nhóm nghiên cứu phát triển giải pháp.

Chương trình Ươm tạo Việt Nam-Nhật Bản là một thí dụ, các bài toán về nông nghiệp, y tế, sản xuất, logistics, giảm phát thải và giáo dục được kết nối với các giải pháp công nghệ, tiêu chuẩn và đối tác thị trường. Điều này đặc biệt quan trọng đối với công nghệ mới, bởi doanh nghiệp muốn đầu tư dài hạn cho công nghệ lõi cần có bài toán thực tiễn, thị trường ban đầu và môi trường kiểm chứng sản phẩm. Theo ông Trần Anh Tú, Chương trình phát triển công nghiệp công nghệ số đặt nhiệm vụ thúc đẩy đặt hàng, giao nhiệm vụ, thuê, mua sắm sản phẩm, dịch vụ công nghệ số làm trọng điểm; đồng thời thúc đẩy sử dụng sản phẩm, dịch vụ công nghệ số Make in Vietnam, kết nối cung cầu và kích cầu thị trường trong nước. Thử nghiệm và thị trường vì thế cần được kết nối trong cùng một quá trình, đó là hạ tầng thử nghiệm giúp hoàn thiện công nghệ, còn đặt hàng, mua sắm và khách hàng ban đầu tạo cơ hội để sản phẩm tiến tới thương mại hóa.

Hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam hiện có khoảng 4.000 startup và lần đầu vào Top 50 hệ sinh thái khởi nghiệp toàn cầu năm 2026. Khi hệ sinh thái từng bước chuyển sang chú trọng chất lượng, khả năng thương mại hóa công nghệ, phát triển doanh nghiệp và đưa sản phẩm có sức cạnh tranh ra thị trường ngày càng trở nên quan trọng. Cùng với các chương trình ươm tạo, nhiều chính sách từ Trung ương đến địa phương đang mở thêm điều kiện để ý tưởng được phát triển thành sản phẩm mẫu, thử nghiệm và tiếp cận thị trường. Có thêm môi trường kiểm chứng và những bài toán từ thực tiễn sẽ giúp các ý tưởng có cơ hội được hoàn thiện, ứng dụng và tạo ra giá trị kinh tế.