Tạo hành lang pháp lý cho cơ chế sandbox trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa

Nếu được Quốc hội thông qua, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa sẽ trở thành nền tảng pháp lý thống nhất, kết nối toàn bộ chuỗi giá trị từ sáng tạo, bảo hộ tài sản trí tuệ, huy động nguồn lực, sản xuất, phân phối, thương mại hóa đến tái đầu tư, thay vì cách tiếp cận rời rạc theo từng lĩnh vực như hiện nay.

Kiến tạo hệ sinh thái để công nghiệp văn hóa bứt phá

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, sau 12 năm triển khai các chủ trương phát triển công nghiệp văn hóa, tỷ trọng đóng góp của lĩnh vực này trong GDP giai đoạn 2018-2025 mới đạt khoảng 4-5%, còn khá xa mục tiêu tối thiểu 7% vào năm 2030. Dù sở hữu tài nguyên văn hóa phong phú, lực lượng sáng tạo trẻ và thị trường gần 100 triệu dân, công nghiệp văn hóa vẫn phát triển chưa tương xứng với tiềm năng bởi thiếu một khuôn khổ pháp lý mang tính kiến tạo để kết nối các nguồn lực và thúc đẩy thị trường.

Theo dự thảo Tờ trình của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các quy định hiện hành chủ yếu tiếp cận công nghiệp văn hóa dưới góc độ quản lý nội dung, trong khi còn thiếu những cơ chế thúc đẩy phát triển kinh tế.

Hệ thống pháp luật phân tán ở nhiều luật chuyên ngành như điện ảnh, sở hữu trí tuệ, du lịch, quảng cáo, xuất bản..., tạo nên những "khoảng trống", "điểm mờ" và "điểm nghẽn" về thể chế. Đặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ của nền tảng số xuyên biên giới cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết về một hành lang pháp lý đủ sức vừa bảo vệ thị trường nội địa, vừa tạo điều kiện cho các doanh nghiệp sáng tạo Việt Nam cạnh tranh trên quy mô toàn cầu.

Chính vì vậy, dự thảo Luật được xây dựng với định hướng trở thành một "Luật kiến tạo", vừa tháo gỡ các điểm nghẽn, làm rõ những khoảng trống pháp lý, vừa bổ sung các cơ chế mới để khơi thông nguồn lực, giải phóng sức sáng tạo và đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng của nền kinh tế.

Một trong những điểm mới nổi bật là lần đầu tiên công nghiệp văn hóa được tiếp cận dưới góc nhìn của một chuỗi giá trị hoàn chỉnh gồm các công đoạn sáng tạo, phát triển, sản xuất, phân phối, phổ biến, thương mại hóa, tiêu dùng và tái đầu tư; đồng thời coi các hoạt động nghiên cứu, đào tạo, ứng dụng công nghệ, xây dựng thương hiệu, quản trị tài sản trí tuệ và cung cấp dịch vụ tài chính là những mắt xích hỗ trợ quan trọng.

Một điểm đột phá khác là việc thiết lập cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các mô hình kinh doanh và công nghệ mới trong công nghiệp văn hóa. Đây được xem là "sandbox" dành cho những ý tưởng sáng tạo chưa có quy định điều chỉnh hoặc pháp luật hiện hành chưa theo kịp thực tiễn.

Các tổ chức, doanh nghiệp đủ điều kiện sẽ được phép thử nghiệm trong phạm vi, thời gian và địa bàn xác định, đồng thời được áp dụng cơ chế miễn trừ trách nhiệm khi thực hiện đúng quy trình, không vụ lợi và không cố ý vi phạm pháp luật.

Cách tiếp cận này cho thấy tư duy quản lý đang chuyển mạnh từ tiền kiểm sang kiến tạo phát triển, tạo dư địa cho các mô hình sáng tạo mới hình thành và hoàn thiện trước khi được luật hóa.

Đây cũng là một trong những nền tảng quan trọng để Việt Nam xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa, từng bước hình thành những doanh nghiệp, sản phẩm và thương hiệu có khả năng cạnh tranh ở khu vực và quốc tế.

Một điểm nhấn khác là hệ thống chính sách tài chính được thiết kế theo hướng đa dạng hóa nguồn lực đầu tư. Ngoài ngân sách nhà nước, dự thảo Luật khuyến khích huy động nguồn vốn từ doanh nghiệp, quỹ đầu tư, quỹ văn hóa nghệ thuật, nguồn tài trợ hợp pháp trong và ngoài nước để phát triển công nghiệp văn hóa.

Đồng thời, Nhà nước ưu tiên bố trí nguồn lực cho phát triển hạ tầng, nhân lực, tài sản trí tuệ và các sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm mang bản sắc Việt Nam có khả năng xuất khẩu.

Lần đầu tiên, cơ chế đồng đầu tư giữa Nhà nước và khu vực tư nhân cũng được đề xuất, góp phần giảm rủi ro cho nhà đầu tư, đồng thời tạo động lực để hình thành những thương hiệu văn hóa có sức cạnh tranh quốc tế.

Đối với doanh nghiệp, dự thảo Luật mở rộng nhiều chính sách ưu đãi về thuế, đất đai, tín dụng và đầu tư.

Kịch bản phim cũng có thể vay vốn ngân hàng

Một nội dung đáng chú ý khác là cơ chế khai thác tài sản trí tuệ như một loại tài sản có thể tham gia thị trường tài chính. Dự thảo quy định tài sản trí tuệ trong các ngành công nghiệp văn hóa được sử dụng để góp vốn hoặc làm tài sản bảo đảm trong quan hệ tín dụng. Đồng thời, Nhà nước xây dựng cơ chế bảo lãnh tín dụng, hỗ trợ định giá, hình thành sàn giao dịch quyền sở hữu trí tuệ và sản phẩm công nghiệp văn hóa nhằm thúc đẩy thương mại hóa tài sản sáng tạo.

Cụ thể, dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đề xuất cho dùng game, kịch bản phim... để vay vốn ngân hàng, giúp tài sản trí tuệ dạng này sinh ra tiền, lưu thông bình đẳng trên thị trường tài chính.

Ảnh: Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, tài sản trí tuệ như kịch bản phim, nhân vật hoạt hình, bản ghi âm hay trò chơi điện tử có khả năng tạo ra vô số sản phẩm phái sinh, mở rộng chuỗi giá trị và mang lại lợi nhuận liên tục trong nhiều năm.

Nhưng hệ thống pháp luật hiện hành còn thiếu vắng các chính sách để phát triển giá trị kinh tế của quyền sở hữu trí tuệ. Thực trạng này dẫn đến việc các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa, vốn chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ và vừa hoặc các nhóm sáng tạo trẻ, thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu vốn đầu tư.

Các đơn vị này không có nhiều tài sản như bất động sản hay máy móc để thế chấp theo phương thức truyền thống, trong khi các tổ chức tín dụng lại thiếu cơ sở pháp lý và năng lực để thẩm định giá trị của các tài sản vô hình.

Để giải quyết "điểm nghẽn" về vốn, dự thảo Luật đề xuất sử dụng tài sản trí tuệ để góp vốn và làm tài sản bảo đảm trong các quan hệ tín dụng.

Dự kiến Ngân hàng Nhà nước sẽ chủ trì xây dựng cơ chế quản lý rủi ro và hướng dẫn các tổ chức tín dụng cấp vốn dựa trên giá trị tài sản trí tuệ trong giai đoạn đầu hình thành thị trường tài chính này.

Chính sách này nhằm mục đích khuyến khích các ngân hàng thương mại tham gia lĩnh vực kinh tế sáng tạo. Mức hỗ trợ sẽ giảm dần khi thị trường này ổn định.

Thông tin về các sản phẩm trí tuệ đang thế chấp sẽ đồng bộ với Cơ sở dữ liệu quốc gia về công nghiệp văn hóa, cập nhật trực tiếp vào hồ sơ tài sản trí tuệ.

Dự thảo đề xuất các tài sản trí tuệ này sẽ do các tổ chức thẩm định giá độc lập thẩm định chuyên nghiệp, lấy đó làm căn cứ cho các ngân hàng duyệt khoản cho vay thế chấp.

Nhà nước sẽ nâng cao năng lực định giá, xây dựng phương pháp, tiêu chuẩn định giá phù hợp thông lệ quốc tế và tổ chức đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ thẩm định viên, cán bộ tín dụng theo chuẩn của Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO).

Định kỳ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch sẽ có trách nhiệm công bố dữ liệu về giá giao dịch thực tế của tài sản trí tuệ trên thị trường, để các bên có nguồn dữ liệu tham chiếu tin cậy.

Trường hợp giải thể hoặc phá sản, tài sản trí tuệ sẽ được ưu tiên xử lý theo hướng tiếp tục khai thác thông qua chuyển nhượng hoặc cấp quyền cho các chủ thể có năng lực.