Sân khấu và cơ hội bứt phá cùng công nghiệp văn hóa

Hội tụ nhiều loại hình biểu diễn đa dạng như kịch nói, chèo, tuồng, cải lương, rối, xiếc…, nghệ thuật sân khấu Việt Nam mang trong mình tài nguyên văn hóa-lịch sử vô giá để hình thành những sản phẩm công nghiệp văn hóa đặc sắc. Những tín hiệu tích cực gần đây từ thị trường đã cho thấy tiềm năng lớn của sân khấu khi tham gia chuỗi công nghiệp văn hóa. Cuối tháng 7 vừa qua, Nhà hát Chèo Hà Nội ra mắt “Nét duyên Chèo Hà thành”, như một bước thử nghiệm mới trong xây dựng tác phẩm sân khấu. Không phải một vở diễn hoàn chỉnh, cũng không phải những trích đoạn quen thuộc, chương trình được dàn dựng như một dòng chảy nghệ thuật liên tục, kết nối các nhân vật tiêu biểu của nghệ thuật chèo như Thị Mầu, Súy Vân, Lưu Bình-Dương Lễ… bằng ngôn ngữ sân khấu hiện đại, mang đến những trải nghiệm mới mẻ mà vẫn giữ tinh thần chèo truyền thống.

Đáng chú ý, “Nét duyên chèo Hà thành” là cột mốc khởi đầu cho chuỗi chương trình nghệ thuật chất lượng cao mang thương hiệu Hà Nội, do Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chỉ đạo xây dựng nhằm thu hút du khách và quảng bá hình ảnh Thủ đô. Tiếp nối, còn có “Chuyện Hà Nội-Một ngày rất Hà Nội” (Nhà hát Ca múa nhạc Thăng Long), “Người con gái Hà thành” (Nhà hát Cải lương Hà Nội), “Những người con Hà Nội” (Nhà hát Kịch Hà Nội)… được đưa vào biểu diễn định kỳ để khai thác lâu dài, góp phần phát triển công nghiệp văn hóa. Đây cũng là hướng đi đang được nhiều đơn vị nghệ thuật áp dụng để tạo ra những tác phẩm sân khấu giàu sức sống. Tiêu biểu như vở xiếc-cải lương “Trần Nhân Tông” (Liên đoàn Xiếc Việt Nam phối hợp Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam dàn dựng) vẫn đang duy trì sức nóng qua hàng chục suất diễn bán vé thương mại; hay “Cảm xúc Long Thành” (Nhà hát Múa rối Việt Nam) cũng đang sáng đèn liên tục kể từ khi ra mắt cuối năm 2025 đến nay… Những tín hiệu này cho thấy sân khấu nước ta bắt đầu chuyển từ tư duy bảo tồn, biểu diễn đơn thuần sang sáng tạo, kết nối giá trị để từng bước tiếp cận mô hình phát triển của công nghiệp văn hóa.

Tuy nhiên, dễ nhận ra, những điểm sáng trên chủ yếu chỉ mang tính đơn lẻ, chưa đủ để tạo nên sức bật giúp hình thành một thị trường sân khấu sôi động và bền vững. Thực tế, còn tồn tại khoảng cách khá lớn giữa sân khấu hiện nay và yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa, nhất là khi nhiều đơn vị nghệ thuật vẫn loay hoay với bài toán tìm khán giả; không ít tác phẩm được đầu tư công phu chỉ để diễn trong những dịp liên hoan, hội diễn rồi lại xếp kho…

Trích đoạn “Thị Mầu lên chùa” trong chương trình “Nét duyên Chèo Hà thành”. (Ảnh: TTXVN)

Thẳng thắn chỉ ra những “điểm nghẽn” đang cản trở sân khấu bước vào quỹ đạo phát triển công nghiệp văn hóa, đạo diễn Đường Minh Giang cho rằng, tư duy “chờ kinh phí đặt hàng” hiện vẫn ăn sâu vào tiềm thức của không ít đơn vị nghệ thuật, dẫn đến tâm lý e dè, thiếu chủ động trước nhịp vận động của thị trường. Bên cạnh đó là “khoảng trống” về lực lượng kế cận, thiếu trầm trọng những đạo diễn trẻ có tư duy toàn cầu, những nhà sản xuất chuyên nghiệp, những biên kịch đủ tầm vóc… Chưa kể, cơ sở hạ tầng, thiết bị âm thanh, ánh sáng, công nghệ sân khấu của đại đa số các nhà hát hiện nay đã lạc hậu… Tất cả khiến sân khấu bị “đuối sức” trong cuộc cạnh tranh với các loại hình giải trí hiện đại, khó tạo ra những sản phẩm có thương hiệu và khả năng vận hành theo cơ chế thị trường. Theo đạo diễn Đường Minh Giang, trong kỷ nguyên số, khi khán giả chỉ cần một cú chạm màn hình để tiếp cận cả thế giới, sân khấu nếu không mang lại những trải nghiệm độc bản, độc quyền và chạm đến tầng sâu cảm xúc, thì sẽ rất khó kéo khán giả đến rạp. Quan trọng là người nghệ sĩ phải bước ra khỏi “vùng an toàn” của kỹ nghệ biểu diễn truyền thống, chuyển từ tư duy diễn những gì mình có sang sáng tạo những gì thời đại cần.

Trong dòng chảy công nghiệp văn hóa, thứ quyết định tương lai của sân khấu không chỉ ở chất lượng tác phẩm, mà còn ở khả năng chuyển hóa những giá trị nghệ thuật thành nguồn lực phát triển bền vững. Do đó, thay vì chỉ đầu tư cho dàn dựng, người làm sân khấu cần quan tâm đến truyền thông, xây dựng thương hiệu, phát triển thị trường, chuyển đổi số và khai thác bản quyền để nối dài vòng đời, mở rộng không gian tiếp cận công chúng của tác phẩm. Tác giả Nguyễn Thị Vân Kim gợi ý, một vở diễn không chỉ để diễn, mà còn có thể đăng ký bản quyền với kịch bản, tạo hình nhân vật để khai thác kinh doanh, phục vụ việc chuyển thể thành phim điện ảnh, xuất bản dưới dạng truyện tranh hoặc nhượng quyền dàn dựng. Dựa trên sức hút của vở diễn, nhà sản xuất cũng có thể tung ra những sản phẩm “ăn theo” như: áo thun, ly sứ, mô hình nhân vật, sổ tay…, từ đó tạo ra nguồn thu gia tăng thậm chí còn vượt qua tiền bán vé; hoặc gắn kết chặt chẽ với du lịch, biến vở diễn thành “đặc sản” phải xem của du khách khi tới địa phương. Việc định vị lại sân khấu trong sự gắn kết với du lịch, giáo dục, công nghệ và truyền thông sẽ giúp mở rộng dư địa phát triển mới, để mỗi vở diễn đạt giá trị cả về nghệ thuật và kinh tế, từ đó bảo tồn bền vững di sản sân khấu, nuôi dưỡng sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam.

Từ thực tiễn dàn dựng, vận hành tác phẩm sân khấu, Nghệ sĩ Nhân dân Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội khẳng định: Một vở diễn chất lượng đến mấy mà thiếu chiến lược định vị, truyền thông và phân phối phù hợp cũng khó tiếp cận công chúng. Vì thế, bên cạnh yêu cầu đầu tư cho chất lượng vở diễn, hiện đại hóa cơ sở vật chất để có sân khấu hiện đại đáp ứng được các ý tưởng sáng tạo, còn cần nghiên cứu khán giả, đổi mới phương thức quảng bá và ứng dụng công nghệ số trong quản trị, marketing, bán vé, phân tích dữ liệu thị trường, từ đó “đóng gói” sản phẩm sân khấu một cách chuyên nghiệp nhất để đưa tới từng đối tượng công chúng.

Chỉ khi giá trị nghệ thuật và tư duy thị trường song hành, sân khấu mới thật sự thu hút được các nguồn lực để trở thành loại “hàng hóa” đặc biệt, góp phần lan tỏa những giá trị văn hóa mang tính bản sắc và trở thành động lực phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam.