Phòng vệ thương mại: Từ ứng phó đến quản trị rủi ro

327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại

Theo Bộ Công Thương, phòng vệ thương mại, từ công cụ xử lý từng vụ việc, đang trở thành một bộ phận của quản trị rủi ro và năng lực cạnh tranh.

Thực tế cho thấy, Việt Nam ngày càng chủ động sử dụng phòng vệ thương mại ở cả hai chiều nhập khẩu và xuất khẩu. Tính đến giữa tháng 9-2026, Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra và đang duy trì 37 biện pháp đối với hàng hóa nhập khẩu. Việc áp dụng biện pháp theo pháp luật và cam kết quốc tế góp phần bảo vệ sản xuất trong nước.

Sản phẩm thép cuộn cán nóng đang phải cạnh tranh khốc liệt với sản phẩm cùng loại nhập khẩu. Ảnh: T.N

Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương) thông tin, các biện pháp phòng vệ thương mại thời gian qua đã góp phần bảo vệ sản xuất trong nước với giá trị tương đương trên 600.000 tỷ đồng, tương đương gần 5% GDP, bảo vệ việc làm cho trên 300.000 lao động trực tiếp và hàng triệu lao động gián tiếp. Các khoản thuế phòng vệ thương mại thu nộp ngân sách hằng năm cũng ở mức hơn 2.500 tỷ đồng.

Ở chiều xuất khẩu, sức ép cũng ngày càng rõ. Tính đến giữa tháng 9-2026, hàng hóa Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 9 tháng của năm 2026 phát sinh 27 vụ việc mới, tăng hơn 4 vụ việc so với tổng số vụ của cả năm 2025.

"Doanh nghiệp cần xác định phòng vệ thương mại là hoạt động tất yếu trong quá trình vươn ra thế giới. Điều tra hiện không chỉ tập trung vào một vài ngành hàng truyền thống mà đã mở rộng hơn, hầu như tất cả ngành hàng đều có thể trở thành đối tượng điều tra", ông Trung nói.

Đáng chú ý, các cuộc điều tra hiện không chỉ tập trung vào giá cả, do doanh nghiệp bán hàng với mức giá thấp hơn so với giá bán trong nước, mà còn liên quan tới vấn đề theo dõi chuỗi cung ứng và khả năng truy xuất nguồn gốc. Bởi vậy phòng vệ thương mại liên quan chặt chẽ đến cách doanh nghiệp tổ chức sản xuất, quản trị dữ liệu và chuỗi cung ứng.

Cảnh báo sớm, quản trị rủi ro từ gốc

5 năm qua, ngành mía đường trong nước có sự hồi phục ấn tượng nhờ hiệu quả từ các biện pháp phòng vệ thương mại. Ảnh: N.Trung

Theo ông Chu Thắng Trung, để ứng phó với phòng vệ thương mại, doanh nghiệp cần nắm rõ các công cụ, nguyên tắc điều tra, áp dụng biện pháp phòng vệ thương mại; đồng thời theo dõi, đánh giá rủi ro đối với từng mặt hàng tại từng thị trường.

Hồ sơ, dữ liệu và hệ thống quản trị phải được chuẩn bị từ trước. “Cùng với sự hỗ trợ của các cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương, doanh nghiệp cần phối hợp với các cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương, đặc biệt là Bộ Công Thương, để hỗ trợ, chia sẻ thông tin và sẵn sàng tham gia các vụ việc điều tra”, ông Chu Thắng Trung khuyến nghị.

Từ góc độ quản lý thị trường trong nước, ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho rằng, phòng vệ thương mại không chỉ nằm trong hồ sơ điều tra mà đi qua cả chuỗi cung ứng và hiện diện ngoài thị trường. Những diễn biến liên quan đến thép cán nóng, kính nổi, gạch ốp lát… gần đây cho thấy tác động không chỉ dừng ở nhà sản xuất mà còn liên quan đến nhà phân phối, doanh nghiệp xây dựng, nhà thầu, hộ gia đình và người tiêu dùng.

Theo ông Tuấn, cần nhìn cả chuỗi cung ứng; hình thành bản đồ ngành có rủi ro cao, xác định nguồn nguyên liệu, công suất trong nước, nhà nhập khẩu và phân phối lớn, tồn kho, diễn biến giá và mức độ hàng nhập khẩu thay thế. Cùng với đó là cảnh báo sớm, theo dõi các tín hiệu như nhập khẩu tăng nhanh, giá nhập khẩu giảm bất thường, dòng hàng có nguy cơ chuyển hướng hoặc thay đổi về cấu trúc xuất xứ.

Dữ liệu cũng phải trở thành một phần năng lực quản trị. Doanh nghiệp cần duy trì bộ dữ liệu tối thiểu, hiệp hội tập hợp dữ liệu ngành, còn cơ quan quản lý cung cấp chuẩn và hướng dẫn. Khi cần khởi xướng hoặc ứng phó vụ việc, các bên có thể làm việc trên nền dữ liệu đã chuẩn bị thay vì bắt đầu tìm kiếm hồ sơ cũ.

Thực tiễn doanh nghiệp cho thấy, sự chủ động về hồ sơ và phối hợp có thể tạo khác biệt. Bà Nguyễn Phương Chi, Giám đốc Chiến lược Công ty cổ phần Sợi Thế Kỷ, cho biết nhờ chuẩn bị kỹ hồ sơ và chủ động phối hợp với cơ quan điều tra, doanh nghiệp chỉ phải chịu mức thuế chống bán phá giá 2,5% trong một vụ điều tra tại Hoa Kỳ, thấp hơn đáng kể so với dự báo ban đầu.

Ở góc độ khác, ông Bùi Thanh Cảnh, Phó Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép miền Nam - VNSTEEL cho rằng, phòng vệ thương mại chỉ tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng và khoảng thời gian cần thiết để doanh nghiệp tái cơ cấu, đầu tư đổi mới công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm. Về lâu dài, năng lực nội tại mới quyết định sự phát triển bền vững. Biện pháp phòng vệ thương mại cần được theo dõi để bảo đảm hiệu quả và thúc đẩy nâng cao sức cạnh tranh ngành.

Rõ ràng, chuyển từ ứng phó sang quản trị rủi ro không đơn thuần là thay đổi cách xử lý một vụ điều tra. Đó là yêu cầu nâng cao năng lực phòng ngừa của cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp, dựa trên cảnh báo sớm, dữ liệu và phối hợp.

Trong mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân giai đoạn 2026-2030 từ 10%/năm trở lên, sử dụng hiệu quả công cụ phòng vệ thương mại sẽ góp phần bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng, bảo vệ hợp lý năng lực sản xuất trong nước và hỗ trợ hàng hóa Việt Nam duy trì, mở rộng thị trường xuất khẩu. Phòng vệ thương mại không nên triển khai đơn lẻ mà cần gắn với chính sách phát triển công nghiệp, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, qua đó hình thành bộ công cụ toàn diện để nâng cao năng lực sản xuất và gia tăng giá trị cho nền kinh tế.