Nhớ thương Phố Bảng

Tôi trở lại Phố Bảng vào một ngày trời hạ oi nồng của phố thị, nhưng nhiệt độ dường như không vượt qua được những dãy núi tai mèo sừng sững bởi Phố Bảng cao hơn những xã trong vùng, mát mẻ quanh năm. Con đường dẫn vào Phố Bảng quanh co, mây từ trên đỉnh núi sà xuống từng vạt, phủ mờ mái ngói nâu cũ kỹ trên nhà trình tường. Người già ở Phố Bảng kể rằng, nơi đây chứa trong mình những trang sử đầy thăng trầm, phản ánh rõ nét sự giao thoa văn hóa và lịch sử qua nhiều thời kỳ.

Từ những năm cuối của thế kỷ XIX, nơi đây bắt đầu hình thành như một trạm giao thương quan trọng giữa miền núi phía Bắc Việt Nam và các khu vực phía Nam Trung Quốc. Các thương nhân từ khắp nơi đổ về, tạo nên không khí buôn bán sôi động, biến Phố Bảng thành đầu mối thương mại quan trọng trong vùng. Đến đầu thế kỷ XX, Phố Bảng bước vào thời kỳ hưng thịnh với sự phát triển mạnh mẽ của các cửa hàng, nhà buôn và các hoạt động thương mại nhộn nhịp.

Những nếp nhà trình tường của Phố Bảng sầm uất xưa vẫn được gìn giữ gần như nguyên vẹn.

Từ sáng sớm, từng đoàn ngựa thồ từ bên kia biên giới nối nhau vượt núi mang theo vải vóc, thuốc bắc, muối, hàng tạp hóa. Đáp lại là mật ong Bạc hà, thảo quả, ngô, vải lanh và những sản vật vùng cao, tạo nên nhịp sống rất riêng của miền biên cương. Không chỉ là trung tâm giao thương, Phố Bảng còn là nơi giao thoa văn hóa giữa các dân tộc Mông, Hoa Hán, Pu Péo, Tày... tạo nên một không gian văn hóa đa dạng, phong phú và đặc sắc.

Đến nay, nhiều căn nhà cổ ở Phố Bảng vẫn còn giữ gần như nguyên vẹn kiến trúc cũ với tường đất dày vàng nhạt, mái ngói âm dương phủ rêu, khung cửa gỗ sẫm màu thời gian, qua bao mùa đông sương muối vẫn bền bỉ như chứng nhân lịch sử. Nghệ nhân Ưu tú Vàng Chá Thào chia sẻ: "Từ khi sinh ra, đã nghe ông bà kể về những phiên chợ nhộn nhịp ở Phố Bảng, thế hệ hôm nay dù không được sống trong những tháng ngày phồn vinh ấy, vẫn xem đó là một phần ký ức tự hào của miền biên viễn".

Khi trung tâm hành chính huyện được xây dựng tại khu Phố cổ Đồng Văn, những tuyến giao thương từng làm nên sự phồn thịnh của Phố Bảng cũng dần đổi hướng. Từ đó, phố nhỏ nơi biên viễn chậm rãi bước ra khỏi thời kỳ vàng son, những hiệu buôn từng nhộn nhịp người qua lại lần lượt khép cửa, nhiều gia đình lặng lẽ rời đi tìm miền đất mới. Phố Bảng dần thu mình giữa đá núi, mặc thời gian phủ thêm màu rêu cũ. Sự náo nhiệt năm nào tan vào tĩnh lặng, chỉ còn dãy phố với những ngôi nhà trình tường trầm mặc án ngự biên cương.

Thị trấn Phố Bảng sau sáp nhập với các xã Phố Là, Phố Cáo và Lũng Thầu có tên là xã Phố Bảng với diện tích hơn 77 km², dân số gần 16.000 người. Không còn là thị trấn biên viễn trầm lặng của ký ức, Phố Bảng hôm nay đang từng bước mở ra hướng phát triển kinh tế đa dạng gắn với lợi thế vùng cao, trong đó du lịch được xác định là điểm nhấn mũi nhọn. Nơi đây vẫn lưu giữ gần như nguyên vẹn những ngôi nhà trình tường đất vàng, mái ngói âm dương phủ rêu của người Hoa và người Mông ở các thôn Phố Bảng 1, Phố Bảng 2, Lán Xì A… tạo nên vẻ đẹp cổ kính, trầm mặc hiếm nơi nào còn có được.

Cùng với đó, Phố Bảng còn sở hữu kho tàng văn hóa đặc sắc với chợ lùi vùng cao, Lễ hội Gầu Tào, Lễ hội Hoa Lê, cùng Lễ cúng thần rừng và Lễ xuống đồng của dân tộc Pu Péo đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Nằm trên cung đường du lịch nổi tiếng qua dốc Thẩm Mã, dốc Chín Khoanh, gần Dinh thự họ Vương và Cột cờ Lũng Cú, khí hậu quanh năm mát mẻ, Phố Bảng có nhiều lợi thế để phát triển du lịch cộng đồng, nghỉ dưỡng và trải nghiệm văn hóa.

Lễ ra đồng của người Pu Péo, xã Phố Bảng là Di sản phi vật thể quốc gia.

Những năm gần đây, cùng với sức hút của Cao nguyên đá Đồng Văn, hình ảnh Phố Bảng ngày càng lan tỏa mạnh mẽ trên mạng xã hội. Từ đầu năm đến nay, xã thu hút gần 50.000 lượt du khách. Mùa đông, mây phủ kín những mái nhà rêu phong, Tam giác mạch bung nở khắp đường về bản; mùa xuân, hoa đào, hoa lê rực rỡ bên hiên nhà cũ, mùa hè, Phố Bảng như bị "ngủ quên" trước sự oi bức của phố thị.

Du lịch đến với Phố Bảng theo cách nhẹ nhàng, không phá vỡ không gian trầm mặc vốn có của phố núi mà du khách tìm về sự bình yên, tĩnh lặng. Đó là điều khiến Phố Bảng khác biệt giữa nhiều điểm đến đang dần thương mại hóa. Bên cạnh đó, một số doanh nghiệp sản xuất linh kiện điện tử, nhiều mô hình homestay, nông nghiệp trải nghiệm và chăn nuôi hàng hóa đang tạo nên động lực phát triển mới cho vùng biên.

Người dân mạnh dạn đưa các loại cây dược liệu có giá trị kinh tế như đương quy, sâm Ngọc Linh, thất diệp nhất chi hoa vào trồng thử nghiệm; phát triển rau an toàn kết hợp cảnh quan hoa lê, hoa mận, hoa đào tại thôn Xóm Mới, Khu Phố 2 để phục vụ du lịch trải nghiệm. Những mô hình kinh tế phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng đang tạo thêm việc làm, nâng thu nhập và mở ra sinh kế bền vững cho đồng bào vùng cao.

Anh Vi Học Lần, thôn Lán Sì B chia sẻ: "Du lịch vùng cao ngày càng phát triển với lượng du khách tăng cao, nhu cầu thực phẩm lớn, tôi đầu tư nuôi hơn 500 con gà đen bản địa, cung cấp cho thị trường trong và ngoài xã, mỗi năm xuất bán nhiều đợt, thu nhập khoảng 100 triệu đồng". Những hướng đi mới đang đánh thức Phố Bảng sau giấc ngủ dài của thời gian, nhưng với những ai từng ghé qua Phố Bảng đều mang theo một nỗi nhớ rất riêng, nỗi nhớ của bình yên, dung dị, trầm mặc, không khí trong lành của hương rừng, gió núi... những điều làm nên sự kiêu hãnh riêng có của Phố Bảng qua thời gian.

An Giang