Lập lại ranh giới quyền lực

Lần bầu cử này mang tầm vóc lớn hơn bình thường khi thực chất là cuộc trưng cầu dân ý về Tổng thống đương nhiệm Donald Trump và lập lại ranh giới quyền lực giữa hai phe trong quốc hội và giữa hành pháp với lập pháp.

Cuộc bầu cử diễn ra trong bối cảnh tình hình khá bất lợi cho phe của ông Donald Trump khi cử tri không hài lòng về thành quả cầm quyền của Tổng thống đương nhiệm. Nước Mỹ đắm chìm trong khó khăn về kinh tế và xã hội. Kinh tế tăng trưởng chậm. Nội bộ chính trường và xã hội phân hóa. Chi phí sinh hoạt đè nặng lên các hộ gia đình. Cuộc chiến với Iran dai dẳng và bế tắc về giải pháp quân sự cũng như chính trị.

Lần bầu cử này khác những lần trước ở ba điểm. Thứ nhất, tình hình kinh tế - xã hội khó khăn đã trở thành lăng kính chi phối lá phiếu. Lạm phát ở mức cao nhất trong ba năm, giá nhiên liệu tăng, và lĩnh vực kinh tế, từng là thế mạnh của ông Donald Trump, nay thành điểm yếu.

Thứ hai, mức tín nhiệm của ông Donald Trump thuộc nhóm thấp nhất trong số các tổng thống Mỹ khi tiến hành bầu cử giữa nhiệm kỳ kể từ năm 1946.

Thứ ba, thế đa số của đảng Cộng hòa ở Quốc hội rất mong manh, chỉ cần dịch chuyển vài ghế dân biểu là cán cân quyền lực đổi chủ.

Từ đầu nhiệm kỳ, chính phủ của ông Donald Trump mở rộng quyền hành pháp bằng sắc lệnh, thuế quan, quyền khẩn cấp và hành động quân sự, trong khi Quốc hội do phe đảng Cộng hòa nắm phần lớn đứng ngoài, ít kiềm chế.

Quốc hội đổi chủ sẽ có công cụ điều tra, quyền quyết định ngân sách và phê chuẩn nhân sự để đặt lại giới hạn cho hành pháp. Cử tri vì thế dùng lá phiếu bầu để xác định lại ranh giới phạm vi quyền lực của phía hành pháp.

Bốn tác nhân chính quyết định kết cục lần bầu cử này là kinh tế và chi phí sinh hoạt; cuộc chiến với Iran và giá nhiên liệu; cử tri độc lập, nhóm có xu hướng quay lưng với đảng cầm quyền; và tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu của hai bên.

Mọi dự báo trước bầu cử đều theo hướng phe đảng Dân chủ có xác suất rất cao giành được đa số phiếu trong khi cuộc tranh giành thượng viện gay cấn hơn nhiều. Tuy nhiên, mọi kịch bản kết cục đều không thể bị loại trừ. Cũng không thể loại trừ khả năng ông Donald Trump và phe đảng Cộng hòa không chịu công nhận kết quả bầu cử nếu thua.

Nếu phe đảng Dân chủ giành được quyền kiểm soát Hạ viện, ông Donald Trump sẽ rất khó khăn trong nửa nhiệm kỳ cầm quyền còn lại. Tổng thống Mỹ sẽ phải đối mặt với các cuộc điều tra, sức ép ngân sách và về cuộc chiến tranh với Iran. Nội bộ phe đảng Cộng hòa sẽ bước vào cuộc tranh luận về thời “hậu Trump”. Đảng Dân chủ có cơ hội nhưng phải chứng minh làm được nhiều hơn là phản đối.

Bên ngoài, đồng minh lẫn đối thủ sẽ hoài nghi nhiều hơn là tin tưởng vào các cam kết của Mỹ. Kèm theo đó là nguy cơ ông Donald Trump cực đoan hóa chính sách cầm quyền. Phía hành pháp có thể dựa vào sắc lệnh, quyền khẩn cấp, thuế quan và quyết định quân sự để cầm quyền bất chấp Quốc hội, biến xung đột hành pháp - lập pháp thành tranh chấp hiến pháp. Khi đó, “ranh giới quyền lực” sẽ trở thành đối tượng của một cuộc đấu mới thay vì được xác lập.

Dù kết quả thế nào thì sự phân rẽ nội bộ trong chính trường và xã hội nước Mỹ đều sẽ thêm trầm trọng chứ không được sớm khắc phục. Quốc hội chia quyền hay chính phủ bị bó tay đều dễ dẫn tới đình trệ, trong khi lạm phát, chiến tranh và bất bình đẳng xã hội vẫn chờ lời giải. Vì vậy ngày 3-11 có lẽ không phải điểm kết thúc mà là điểm khởi đầu vòng tranh giành quyền lực mới với nhiều bất định hơn là lời giải.