Làm chủ AI từ nhà trường: Nền tảng của nguồn nhân lực chất lượng cao

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi cách con người học tập, làm việc và sáng tạo, giáo dục đứng trước yêu cầu đổi mới mạnh mẽ để không chỉ trang bị kỹ năng sử dụng AI, mà quan trọng hơn là hình thành năng lực làm chủ công nghệ, tư duy phản biện và đổi mới sáng tạo cho thế hệ công dân tương lai.

Giáo dục trở thành mặt trận đầu tiên của cuộc đua AI

Trong vòng chưa đầy ba năm, trí tuệ nhân tạo (AI) đã bước ra khỏi các phòng nghiên cứu để hiện diện trong lớp học của nhiều quốc gia. Khi Hàn Quốc đầu tư hàng trăm triệu USD triển khai sách giáo khoa AI, Trung Quốc xây dựng lộ trình đưa AI vào trường học đến năm 2030, còn Nhật Bản ưu tiên hoàn thiện hạ tầng số trước khi phổ cập AI trong giáo dục, có thể thấy cuộc cạnh tranh về công nghệ thực chất đã trở thành cuộc cạnh tranh về nguồn nhân lực. Trong bối cảnh đó, giáo dục không còn là lĩnh vực đi sau sự phát triển của AI, mà trở thành nơi quyết định năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia trong tương lai.

Làn sóng AI đang làm thay đổi căn bản cách con người học tập, làm việc và sáng tạo. Để chuẩn bị cho sự dịch chuyển đó, nhiều quốc gia đã lựa chọn đầu tư vào giáo dục từ rất sớm.

Hàn Quốc quyết định đầu tư khoảng 850 triệu USD triển khai hệ thống sách giáo khoa tích hợp AI trên phạm vi toàn quốc, hướng tới cá nhân hóa việc học cho từng học sinh. Trung Quốc cũng đang tăng tốc với ít nhất 11 địa phương như Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Đông... ban hành chính sách riêng nhằm đưa AI vào lớp học trước năm 2030. Trong khi đó, Nhật Bản lựa chọn cách tiếp cận thận trọng hơn khi tập trung hoàn thiện hạ tầng số, bảo đảm mọi học sinh đều có thiết bị học tập trước khi triển khai các nền tảng AI trên diện rộng.

Ba quốc gia với ba cách tiếp cận khác nhau nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: AI không được xem đơn thuần là một công nghệ mới, mà là năng lực nền tảng của công dân trong tương lai. Đầu tư cho AI vì thế trước hết là đầu tư cho giáo dục, bởi chất lượng nguồn nhân lực sẽ quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong nhiều thập niên tới.

Từ chủ trương chiến lược đến yêu cầu đổi mới giáo dục

Việt Nam cũng đang tiếp cận xu hướng này bằng những định hướng chiến lược mang tính dài hạn.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá chiến lược hàng đầu, tạo động lực mới cho phát triển đất nước. Tiếp đó, Nghị quyết số 71-NQ/TW về đổi mới giáo dục và đào tạo tiếp tục đặt ra yêu cầu chuẩn bị nguồn nhân lực có năng lực số, khả năng đổi mới sáng tạo và làm chủ công nghệ.

Nếu Nghị quyết 57 xác lập khoa học, công nghệ là động lực phát triển mới của đất nước thì Nghị quyết 71 đặt ra yêu cầu chuẩn bị con người cho chính động lực ấy. Điểm mới không nằm ở việc bổ sung thêm kiến thức về AI, mà ở sự chuyển dịch tư duy giáo dục: từ truyền thụ tri thức sang phát triển năng lực; từ học để biết sang học để làm chủ công nghệ, giải quyết vấn đề và học tập suốt đời.

Cùng với đó, Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 1/3/2026 đã tạo nền tảng pháp lý cho việc phát triển và ứng dụng AI an toàn, minh bạch, có trách nhiệm. Hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện đang mở ra điều kiện để các cơ sở giáo dục chủ động đổi mới phương pháp dạy học, quản trị và đào tạo nhân lực phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Đặc biệt, mới đây, kết luận tại Phiên họp của Ban Chỉ đạo Trung ương thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị ngày 30/7, của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh việc chuyển căn bản từ lao động giản đơn sang lao động sáng tạo, gắn với nâng cao chất lượng nguồn nhân lực quốc gia. Đồng chí xác định đây là mục tiêu lớn, đồng thời là thước đo quan trọng của việc thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW trong giai đoạn mới.

Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nêu rõ: “Từng bước chuyển từ mô hình phát triển chủ yếu dựa vào lao động giản đơn, gia công, lắp ráp và khai thác lợi thế sẵn có sang mô hình phát triển chủ yếu dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nhân lực chất lượng cao, trong đó người nông dân làm chủ công nghệ nông nghiệp hiện đại, người công nhân làm chủ công nghệ và thiết bị tiên tiến, đội ngũ doanh nhân tiên phong trong đổi mới sáng tạo, đội ngũ cán bộ chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển. Lao động sáng tạo phải trở thành nguồn lực quan trọng nhất của quốc gia trong tương lai”.

Vì thế, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo ngày càng hiện diện sâu rộng trong học tập, lao động và đời sống, mục tiêu của giáo dục không thể dừng ở việc trang bị cho người học kỹ năng sử dụng các công cụ AI. Điều cốt lõi là hình thành năng lực làm chủ công nghệ, tư duy phản biện, khả năng sáng tạo và tinh thần học tập suốt đời để mỗi cá nhân có thể tạo ra giá trị mới thay vì chỉ tiếp nhận tri thức sẵn có.

Người học đã đi trước, giáo dục cần dẫn họ đi đúng hướng

Một thực tế đáng chú ý là AI đã xuất hiện trong hoạt động học tập của người Việt nhanh hơn nhiều dự báo.

Theo nghiên cứu của Microsoft phối hợp với Viện Kinh tế AI, tỷ lệ sử dụng AI tạo sinh tại Việt Nam đạt 23,5%, cao hơn mức trung bình toàn cầu là 16,3%. Con số này phản ánh khả năng thích ứng nhanh của người Việt trước các công nghệ mới, đồng thời cho thấy AI đã trở thành công cụ quen thuộc trong học tập và làm việc của nhiều học sinh, sinh viên.

Tuy nhiên, điều đáng quan tâm là quá trình tiếp cận đó phần lớn vẫn mang tính tự phát. Người học biết sử dụng AI để tìm kiếm thông tin, tóm tắt tài liệu, hỗ trợ giải bài tập hay phát triển ý tưởng, nhưng chưa phải lúc nào cũng được trang bị đầy đủ kỹ năng kiểm chứng thông tin, đánh giá độ tin cậy của nguồn dữ liệu hay nhận diện những hạn chế trong câu trả lời do AI tạo ra.

Điều đó đặt ra một nghịch lý đáng suy ngẫm: người học đã đi trước một bước trong việc sử dụng AI, nhưng giáo dục cần đi trước một bước trong việc định hướng cách sử dụng AI.

Bởi vậy, câu hỏi đặt ra hiện nay không còn là "có nên sử dụng AI trong giáo dục hay không", mà là "làm thế nào để AI giúp người học phát triển tư duy thay vì thay thế tư duy".

Trong bối cảnh AI có thể cung cấp thông tin gần như tức thời, lợi thế của con người không còn nằm ở khả năng ghi nhớ nhiều hơn máy tính. Giá trị cốt lõi của người học nằm ở khả năng đặt câu hỏi, phản biện, kiểm chứng, kết nối thông tin và đưa ra quyết định. Đây cũng chính là những năng lực mà giáo dục cần ưu tiên phát triển trong kỷ nguyên mới.

Mô hình thực tiễn: tư duy phản biện và làm chủ công nghệ

Thực tiễn từ các cơ sở giáo dục tiên phong đã mang lại những gợi mở quan trọng cho bài toán này. Điển hình như mô hình ứng dụng AI có kiểm soát đang được triển khai tại hệ thống FPT Schools. Thay vì coi AI là công cụ làm bài hộ hay phương tiện tra cứu đáp án đơn thuần, nhà trường đưa AI vào quy trình dạy và học như một đối trọng tư duy.

Cô giáo Trịnh Thị Trúc Ly trong một giờ lên lớp. (Ảnh: FPT cung cấp)

Trong mô hình này, học sinh không tiếp nhận thông tin từ AI một cách thụ động. Trái lại, các em được rèn luyện kỹ năng đặt vấn đề, liên tục vạch ra các câu hỏi phản biện, đối chiếu kết quả do AI cung cấp với các nguồn dữ liệu chính thống và tài liệu khoa học tin cậy. Công nghệ đóng vai trò là trợ lý gợi mở, còn năng lực phân tích, kiểm chứng và quyết định cuối cùng hoàn toàn thuộc về tư duy của người học.

Minh chứng rõ nét cho phương pháp luận này là đề tài “Từ "AI trả lời" đến "học sinh phản biện": mô hình dạy học môn xã hội trong thời đại trí tuệ nhân tạo” của cô Trịnh Thị Trúc Ly và các đồng nghiệp tại FPT School Sóc Trăng.

Đứng trước một bài văn do AI tạo ra có cấu trúc trôi chảy nhưng thiếu vắng trải nghiệm và sự thấu cảm thực tế, nhóm giáo viên đã hướng dẫn học sinh vạch ra ranh giới giữa tri thức máy tính và giá trị nhân văn. Học sinh được rèn luyện cách chất vấn lại đáp án của AI, tìm ra những điểm còn thiếu để hoàn thiện bằng tư duy và cảm xúc của chính mình.

Cách tiếp cận bài bản đó không chỉ giúp phòng ngừa rủi ro lạm dụng công nghệ, mà quan trọng hơn, đã biến AI thành công cụ rèn luyện bản lĩnh khoa học, tư duy phản biện và tinh thần "học thật, làm thật" cho học sinh ngay từ bậc học phổ thông.

Đầu tư cho giáo dục trong kỷ nguyên AI, vì thế, không chỉ là chuẩn bị nguồn nhân lực cho hôm nay, mà là kiến tạo năng lực cạnh tranh quốc gia và động lực phát triển bền vững của đất nước trong nhiều thập niên tới. Và cuộc đua phát triển nguồn nhân lực trong kỷ nguyên AI là bài kiểm tra toàn diện về tầm nhìn và năng lực hành động của hệ thống giáo dục.

Với đường lối chiến lược đúng đắn từ các Nghị quyết của Đảng, hạ tầng pháp lý ngày càng hoàn thiện và những chỉ đạo, định hướng liên tục trong từng giai đoạn phát triển của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, đặc biệt là Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, cùng sự chủ động từ các mô hình giáo dục thực tiễn, Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để chủ động chuẩn bị một thế hệ trẻ có đầy đủ trí tuệ, bản lĩnh và năng lực làm chủ khoa học công nghệ, sẵn sàng đóng góp thực chất vào sự phát triển phồn vinh của đất nước.