Kiến tạo chiến lược quốc gia về công nghệ lượng tử

Điểm nghẽn cần tháo gỡ

Sau AI, thế giới đang bước vào một cuộc đua công nghệ mới với trọng tâm là công nghệ lượng tử, lĩnh vực được kỳ vọng tạo ra bước nhảy vọt về năng lực tính toán, truyền thông, bảo mật, cảm biến và mô phỏng. Với khả năng vượt qua những giới hạn của công nghệ truyền thống, công nghệ lượng tử được xem là nền tảng của thế hệ công nghệ tiếp theo, có thể định hình sức mạnh khoa học, kinh tế, quốc phòng và năng lực cạnh tranh của mỗi quốc gia.

Đảng và Nhà nước đã xác định phát triển các công nghệ lõi, công nghệ chiến lược là yêu cầu cấp thiết để nâng cao năng lực tự chủ quốc gia. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị khẳng định: Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực then chốt cho phát triển đất nước. Việc đưa công nghệ lượng tử vào danh mục công nghệ chiến lược không chỉ khẳng định tầm quan trọng của lĩnh vực này mà còn thể hiện quyết tâm của Việt Nam tham gia cuộc đua công nghệ toàn cầu bằng chiến lược đầu tư bài bản, dài hạn, từng bước làm chủ các công nghệ của tương lai.

Tuy nhiên, từ chủ trương đến hiện thực vẫn còn một khoảng cách không nhỏ. Công nghệ lượng tử là lĩnh vực có độ phức tạp rất cao, đòi hỏi đầu tư lớn, nghiên cứu lâu dài và sự hội tụ của nhiều ngành khoa học. Trong khi đó, Việt Nam vẫn đang đối mặt nhiều rào cản về nguồn nhân lực chất lượng cao, hạ tầng nghiên cứu, cơ chế đầu tư, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo cũng như hợp tác quốc tế…

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng tử (Đại học Quốc gia Hà Nội), công nghệ lượng tử tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn đầu, năng lực nghiên cứu và cơ chế vận hành còn nhiều hạn chế. Các nhóm nghiên cứu còn phân tán, chủ yếu thực hiện nghiên cứu lý thuyết; chương trình đào tạo chuyên sâu chưa nhiều; doanh nghiệp chưa tham gia đáng kể; hạ tầng nghiên cứu và kỹ thuật còn thiếu.

Việt Nam chưa có chương trình quốc gia về công nghệ lượng tử và cơ chế điều phối liên ngành; thiếu đội ngũ chuyên gia và kỹ sư có trình độ chuyên sâu; hạ tầng phòng thí nghiệm, thiết bị nghiên cứu còn hạn chế; cơ chế tài chính và đánh giá nhiệm vụ khoa học chưa phù hợp với đặc thù của lĩnh vực có chu kỳ đầu tư dài, rủi ro cao. Mối liên kết giữa cơ quan quản lý, cơ sở nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp cũng chưa thật sự chặt chẽ.

Việt Nam cần lựa chọn chiến lược phát triển có trọng tâm, tránh dàn trải và sớm xây dựng Chương trình quốc gia về công nghệ lượng tử, thiết lập cơ chế điều phối thống nhất để tạo sức mạnh tổng hợp phát triển lĩnh vực chiến lược này.

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hưng, Viện trưởng Viện Công nghệ Lượng tử (Đại học Quốc gia Hà Nội)

Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhận định, một trong những lý do cấp thiết để Việt Nam đầu tư vào công nghệ lượng tử là yêu cầu bảo đảm an toàn thông tin. Bởi khi máy tính lượng tử đạt đủ năng lực, nhiều hệ mật mã đang bảo vệ dữ liệu công dân, giao dịch tài chính, hạ tầng số và các thông tin trọng yếu quốc gia có thể bị vô hiệu hóa. Chiến lược “thu thập dữ liệu hôm nay, giải mã về sau” là một cảnh báo rất thực tế. Dữ liệu quan trọng của hôm nay có thể bị thu gom để chờ ngày giải mã trong tương lai. Vì vậy, việc nghiên cứu và triển khai các giải pháp mật mã hậu lượng tử cần được bắt đầu ngay từ bây giờ.

Xây dựng mô hình hợp tác bền vững

Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hưng cho rằng, Việt Nam cần lựa chọn chiến lược phát triển có trọng tâm, tránh dàn trải và sớm xây dựng Chương trình quốc gia về công nghệ lượng tử, thiết lập cơ chế điều phối thống nhất để tạo sức mạnh tổng hợp phát triển lĩnh vực chiến lược này.

Ở khía cạnh khác, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Quang Diệu, Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh) cho biết, nhiều quốc gia và khu vực như Mỹ, Liên minh châu Âu, Canada hay Đan Mạch đã ban hành chiến lược, đạo luật và chương trình đầu tư quy mô lớn cho công nghệ lượng tử, đồng thời xây dựng các trung tâm nghiên cứu, mạng lưới hạ tầng và tiêu chuẩn mới về an toàn thông tin. Điều đó cho thấy, công nghệ lượng tử đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam cần chủ động xây dựng thể chế, phát triển nguồn nhân lực, đầu tư hạ tầng khoa học, công nghệ và nâng cao năng lực quản trị, tạo nền tảng làm chủ công nghệ chiến lược trong bối cảnh mới.

Thế giới đang bước vào giai đoạn cạnh tranh mới về công nghệ lượng tử, khi nhiều quốc gia đẩy mạnh chiến lược và đầu tư dài hạn. Từ thực tiễn đó, Giáo sư, Tiến sĩ Trần Hồng Thái chỉ rõ, phát triển công nghệ lượng tử cần sự tham gia của các cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và chuyên gia trong, ngoài nước. Lĩnh vực này không chỉ liên quan đến vật lý mà còn gắn với an toàn thông tin, mật mã, quốc phòng, an ninh, công nghiệp và đổi mới sáng tạo, đòi hỏi một lộ trình phát triển đồng bộ, huy động hiệu quả các nguồn lực.

Trên cơ sở đó, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã chủ động tham vấn các đối tác quốc tế, chuyên gia trong và ngoài nước để cập nhật xu thế, đánh giá khả năng triển khai, đồng thời thúc đẩy kết nối với các bộ, ngành, cơ sở nghiên cứu và đào tạo trong nước nhằm hình thành mạng lưới liên ngành cho phát triển công nghệ lượng tử.

Đại diện Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, cần thu hút các chuyên gia, nhà khoa học, nhất là người Việt Nam ở nước ngoài tham gia giảng dạy, nghiên cứu, đồng hướng dẫn và kết nối với các mạng lưới khoa học quốc tế để từng bước xây dựng đội ngũ nhân lực lượng tử chất lượng cao trong 5-10 năm tới. Cần tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Trong đó, viện nghiên cứu phát triển nền tảng và hạ tầng chuyên sâu; trường đại học đào tạo nhân lực, hình thành các nhóm nghiên cứu liên ngành; doanh nghiệp đặt hàng các yêu cầu từ thực tiễn và tham gia thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Sự gắn kết này sẽ tạo sức mạnh tổng hợp, thúc đẩy hình thành những sản phẩm và công nghệ lượng tử đầu tiên của Việt Nam.