Kích hoạt động lực tăng trưởng từ công nghệ chiến lược

Cùng với đó, Việt Nam cần ưu tiên phát triển một số ngành mũi nhọn như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), vật liệu mới, lượng tử, công nghiệp xanh và công nghiệp năng lượng…

Theo các chuyên gia, trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn, vật liệu mới hay lượng tử không chỉ là những xu hướng công nghệ hàng đầu, mà chính là trụ cột định hình tương lai nền kinh tế toàn cầu. Với một quốc gia đang vươn mình như Việt Nam, chỉ cần định vị đúng hướng và đầu tư xứng tầm, các công nghệ chiến lược sẽ trở thành “đòn bẩy” kích hoạt những động lực tăng trưởng mới, giúp đất nước nâng cao năng lực cạnh tranh và vươn xa trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Đẩy nhanh quá trình chuyển dịch

Theo Giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC - Bộ Tài chính) Vũ Quốc Huy, Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi then chốt trước làn sóng mạnh mẽ của Cách mạng công nghiệp 4.0. Các công nghệ chiến lược như AI, bán dẫn, sinh học, năng lượng tái tạo hay dữ liệu lớn đang tái định hình chuỗi giá trị toàn cầu và biến đổi sâu sắc cấu trúc các nền kinh tế. Báo cáo “Nền kinh tế AI của Việt Nam: Cơ hội đột phá và định hướng chiến lược phát triển” do NIC thực hiện chỉ ra rằng, AI đang là động lực chuyển đổi sâu rộng trên toàn cầu và trở thành ưu tiên hàng đầu trong chuyển đổi số của nhiều chính phủ và doanh nghiệp lớn. Nhóm Tư vấn Boston Consulting Group dự báo đến năm 2040, nền kinh tế AI của Việt Nam có thể đạt quy mô 120-130 tỷ USD.

Báo cáo nhấn mạnh, việc đầu tư chiến lược vào AI sẽ giúp Việt Nam vươn lên dẫn đầu khu vực về đổi mới sáng tạo và nâng cao vị thế trong nền kinh tế số toàn cầu. Cùng với đó, phát triển và ứng dụng AI sẽ đẩy nhanh quá trình chuyển dịch sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ.

Cùng với AI, ngành bán dẫn cũng khẳng định vai trò trụ cột của kinh tế toàn cầu khi đạt doanh thu gần 300 tỷ USD trong quý I/2026 (tăng 25% so với quý trước). Là hạt nhân của hầu hết các công nghệ cao, bán dẫn đóng vai trò quyết định tới lợi thế cạnh tranh của mỗi quốc gia trong tương lai. Dù đang đi sau trong sân chơi này, Việt Nam được đánh giá hội tụ đủ tiềm năng và điều kiện để tăng tốc xây dựng hệ sinh thái bán dẫn, tham gia hiệu quả vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhiều tập đoàn công nghệ như NVIDIA, Qualcomm, Lam Research, Qorvo, AlChip... đã mở rộng trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) và chuyển dịch chuỗi cung ứng bán dẫn sang Việt Nam.

Ở trong nước, các doanh nghiệp như Viettel, FPT, Phenikaa,… cùng các startup triển vọng (Infrasen, VnChip, Hyphen Deux) đang tích cực triển khai nhiều dự án bán dẫn. Yếu tố then chốt củng cố cho đà phát triển này chính là nguồn nhân lực: Việt Nam có dân số trẻ (chiếm hơn 60% số dân), với 1,9 triệu lao động ngành công nghệ thông tin, trong đó có khoảng 7.000 kỹ sư thiết kế chip bán dẫn.

Làm chủ công nghệ

Theo tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW, các công nghệ chiến lược như AI không còn dừng lại ở vai trò là ngành kinh tế đơn thuần, mà được nâng tầm thành hạ tầng trí tuệ và lực lượng sản xuất chất lượng cao để xoay trục toàn bộ mô hình kinh tế. Việt Nam đặt mục tiêu làm chủ các công nghệ chiến lược nhằm bứt phá vươn lên thành quốc gia có thu nhập cao.

Đồng tình với quan điểm “cỗ máy” tăng trưởng của Việt Nam đang cần nguồn “nhiên liệu” mới là tri thức và công nghệ, Giáo sư Merit Janow (Đại học Columbia) nhấn mạnh, Việt Nam không thể chuyển sang mô hình mới chỉ bằng cách mua sắm, nhập khẩu công nghệ hay mời gọi các tập đoàn công nghệ nước ngoài. Công nghệ chỉ thật sự trở thành tài sản chiến lược khi được làm chủ, ứng dụng và thương mại hóa thành các sản phẩm, dịch vụ tạo ra giá trị gia tăng cao.

Đi cùng với định hướng này là vai trò hoàn toàn mới của Nhà nước. Nếu trước đây trọng tâm là duy trì môi trường ổn định và thu hút đầu tư, thì nay Nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo thể chế cho đổi mới sáng tạo: Từ xây dựng cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox), kết nối doanh nghiệp với các trường đại học, viện nghiên cứu, đến tạo dựng niềm tin bằng một môi trường pháp lý minh bạch, thực thi nhất quán. Công nghệ chiến lược chính là "phép thử" đối với năng lực phát triển của quốc gia. Lợi thế cạnh tranh mới sẽ phụ thuộc tri thức, nhân tài, năng lực công nghệ của doanh nghiệp nội địa và một thể chế đủ linh hoạt để thúc đẩy đổi mới và đủ minh bạch để củng cố niềm tin.

Theo Vụ trưởng Khoa học kỹ thuật và công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Phú Hùng, việc phát triển công nghệ chiến lược đang đòi hỏi phương thức quản lý hoàn toàn khác so với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ thông thường. Bởi công nghệ chiến lược giải quyết các bài toán lớn hơn với chu kỳ dài hơn, mức độ rủi ro công nghệ cao hơn và đòi hỏi sự tham gia đồng thời của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý.

Để đáp ứng các yêu cầu nêu trên, một loạt chính sách mới đang được triển khai nhằm tạo khuôn khổ tổ chức nguồn lực quốc gia, hướng tới làm chủ công nghệ chiến lược và thương mại hóa sản phẩm, bao gồm: Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia đặc biệt về công nghệ chiến lược; Nghị định số 260/2026/ NĐ-CP quy định chi tiết và biện pháp thi hành một số điều của Luật Công nghệ cao và các thông tư hướng dẫn đi kèm… Tư duy xuyên suốt trong các chính sách mới này là sự dịch chuyển từ “quản lý đề tài” sang “quản trị để tạo ra công nghệ và sản phẩm”, hướng tới mục tiêu chung là tạo ra “đường chạy” thông thoáng, tối ưu cho phát triển công nghệ chiến lược.