Khu Cù Tê gọi người La Chí về nguồn

Các nghệ nhân người La Chí thực hiện nghi thức đánh chiêng trong tết Khu Cù Tê.

Trong tiết trời tháng Bảy âm lịch, khi cây lúa trên những thửa ruộng bậc thang đang dần chắc hạt, tiếng trống, tiếng chiêng lại ngân vang giữa núi rừng Bản Díu, gọi những người La Chí cùng trở về bên tổ tiên và nguồn cội. Năm nay, Lễ hội đền Hoàng Vần Thùng gắn với Tết Khu Cù Tê được xã Xín Mần tổ chức ngày 20/8 trong không khí trang nghiêm, ấm áp, với sự tham gia của đại diện cả 22 thôn trên địa bàn. Từ sáng sớm, người dân trong trang phục truyền thống mang lễ vật đến dâng hương, tưởng nhớ vị tộc trưởng được cộng đồng truyền tụng là người có công hướng dẫn đồng bào chăn nuôi, trồng trọt, khai phá ruộng nương và gìn giữ đất đai. Sau phần lễ, không gian ngày hội trở nên rộn ràng với các hoạt động văn hóa, thể thao dân gian như ném còn, kéo co, đẩy gậy, thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia.

Người chủ trì nghi lễ là ông Nông Văn Củi ở thôn Bản Díu, một trong những người am hiểu phong tục, tín ngưỡng của đồng bào La Chí. Trong không gian linh thiêng của buổi lễ, từng nghi thức được thực hiện cẩn trọng, từ việc chuẩn bị lễ vật, dâng hương, đánh trống, chiêng đến đọc lời khấn mời tổ tiên về dự Tết. Những nghi lễ ấy chứa đựng quan niệm của người La Chí về mối liên hệ giữa người đang sống với các thế hệ đã khuất, giữa con người với đất đai, mùa màng và cộng đồng. Người được lựa chọn chủ trì lễ cúng phải là người có uy tín, có gia đình hòa thuận, am hiểu phong tục và được cộng đồng tin tưởng. Bởi vậy, chủ lễ vừa là người thay mặt dân bản bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên, vừa giữ vai trò truyền lại những bài cúng và nghi thức cổ truyền cho lớp người kế tiếp.

Tết Khu Cù Tê thường được tổ chức vào tháng Bảy âm lịch, thời điểm việc đồng áng đã bớt bận rộn, cây lúa trên ruộng bậc thang đang bước vào giai đoạn tích hạt. Trước ngày mở Tết, các gia đình dọn dẹp nhà cửa, phát quang phần mộ, chuẩn bị gạo nếp, thịt, rượu và những lễ vật cần thiết để báo với tổ tiên ngày con cháu sum họp. Trong các nghi lễ truyền thống, sừng trâu, giỏ đan, củ gừng và rượu Hoẵng là những vật mang ý nghĩa đặc biệt. Rượu Hoẵng được làm từ gạo nếp, ủ bằng men lá rừng, có màu trắng đục, vị thơm ngọt. Sừng trâu sau khi được làm sạch, phơi khô sẽ treo cùng chiếc giỏ và củ gừng tại gian giữa ngôi nhà, tạo thành nơi thờ tổ tiên mang dấu ấn riêng của người La Chí.

Theo quan niệm truyền thống, tổ tiên trong ba đời trở lại được mời về ăn Tết cùng con cháu. Đến nhà trưởng họ, mỗi gia đình mang theo rượu, xôi, thịt, cùng ngồi bên mâm cúng nghe đọc lời khấn, nhắc lại nguồn cội và những điều răn dạy của cha ông. Ngày kết thúc Tết, dân làng tập trung làm lễ đánh trống tiễn tổ tiên trở về thế giới bên kia. Chính trong những lần sum họp như vậy, người trẻ được nghe tiếng nói của dân tộc mình, hiểu ý nghĩa từng lễ vật, từng nghi thức và ghi nhớ trách nhiệm với gia đình, dòng họ.

Ông Lù Diu Dỉ, người cao tuổi ở thôn Ngam Lin tham dự lễ hội, cho rằng đối với người La Chí, Tết Khu Cù Tê là dịp quan trọng để con cháu dù làm ăn, sinh sống ở đâu cũng hướng về quê hương, tổ tiên. Người già kể lại chuyện xưa, hướng dẫn con cháu chuẩn bị lễ vật, thực hiện các nghi thức; người trẻ cùng tham gia các hoạt động cộng đồng, mặc trang phục truyền thống và học cách ứng xử trong ngày Tết. Qua đó, những phong tục lâu đời không bị đứt đoạn mà tiếp tục được gìn giữ trong mỗi gia đình, dòng họ và thôn bản.

Giá trị lớn nhất của Tết Khu Cù Tê vì thế không nằm ở quy mô lễ vật hay thời gian tổ chức dài, ngắn, mà ở khả năng quy tụ cộng đồng. Mỗi gia đình góp một phần công sức, mỗi dòng họ cùng lo việc chung; người cao tuổi truyền dạy, lớp trẻ tiếp nhận. Trong nhịp sống hiện đại, nhiều phong tục đã được điều chỉnh theo hướng gọn nhẹ, văn minh, phù hợp với điều kiện thực tế, song phần cốt lõi của ngày Tết là lòng biết ơn tổ tiên, sự sẻ chia và tinh thần đoàn kết vẫn được đồng bào trân trọng giữ gìn.

Các bậc cao niên người La Chí gặp gỡ, trò chuyện bên những lễ vật được chuẩn bị Tết Khu Cù Tê.

Người La Chí là một trong những dân tộc thiểu số có dân số ít ở Việt Nam, cư trú tập trung tại khu vực phía Tây tỉnh Tuyên Quang, trong đó Xín Mần là địa bàn có cộng đồng đông đảo. Toàn xã hiện có khoảng 882 hộ người La Chí. Đây là điều kiện quan trọng để địa phương bảo tồn tương đối đầy đủ tiếng nói, trang phục, kiến trúc nhà ở, ẩm thực, tín ngưỡng và các nghi lễ truyền thống. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Xín Mần được hình thành trên cơ sở hợp nhất các xã Xín Mần, Nàn Xỉn, Chí Cà, Thèn Phàng và Bản Díu, đồng thời bổ sung ba thôn Đông Lợi, Thắng Lợi, Đông Chè. Không gian hành chính, văn hóa được mở rộng, tạo thêm điều kiện kết nối những vùng có nhiều nét văn hóa, cảnh quan và sản phẩm đặc trưng.

Ông Tải Minh Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Xín Mần cho biết, việc cả 22 thôn cùng tham gia Lễ hội đền Hoàng Vần Thùng gắn với Tết Khu Cù Tê năm nay cho thấy sức lan tỏa của di sản trong đời sống cộng đồng. Đây không còn là hoạt động riêng của một thôn hay một dân tộc, mà trở thành ngày hội đoàn kết của nhân dân toàn xã. Thông qua việc tổ chức lễ hội, địa phương mong muốn nâng cao nhận thức của người dân, nhất là thế hệ trẻ về trách nhiệm giữ gìn bản sắc; đồng thời giới thiệu với du khách những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc của vùng đất Xín Mần.

Ngày 14/8/2026, UBND xã Xín Mần vừa ban hành Đề án phát triển du lịch trên địa bàn giai đoạn 2026-2030, định hướng đến năm 2040. Đề án xác định phát triển du lịch gắn với ba trụ cột gồm kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa và kinh tế cửa khẩu; trong đó khu vực di tích Hoàng Vần Thùng, Tết Khu Cù Tê và không gian văn hóa La Chí ở Bản Díu, Ngam Lin được xác định là những tài nguyên nổi bật. Địa phương định hướng lấy Lễ hội đền Hoàng Vần Thùng gắn với Tết Khu Cù Tê làm trung tâm để kết nối các điểm di tích, cảnh quan, ruộng bậc thang, làng văn hóa, hình thành những tuyến trải nghiệm văn hóa - lịch sử mang dấu ấn riêng.

Theo Đề án phát triển du lịch xã Xín Mần giai đoạn 2026 - 2030, địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 đón khoảng 8.000 lượt khách, trong đó có 2.000 lượt khách quốc tế, tổng chi tiêu từ khách du lịch đạt 10 tỷ đồng. Tổng kinh phí dự kiến thực hiện Đề án giai đoạn 2026 - 2030 là 27 tỷ đồng, gồm 16,5 tỷ đồng từ ngân sách nhà nước và 10,5 tỷ đồng từ nguồn xã hội hóa cùng các nguồn huy động hợp pháp khác. Nguồn lực sẽ được ưu tiên cho hạ tầng kết nối, điểm dừng chân, biển chỉ dẫn, cơ sở lưu trú, đào tạo nhân lực, số hóa tài nguyên và bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống.

Sôi nổi các trò chơi dân gian trong ngày hội.

Ông Trần Đình Sơn, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Xín Mần cho biết, định hướng của địa phương là phát triển du lịch dựa trên giá trị thật của văn hóa bản địa, trong đó cộng đồng giữ vai trò chủ thể. Tết Khu Cù Tê cần được bảo tồn đầy đủ về không gian, nghi thức và ý nghĩa, tránh chạy theo hình thức hoặc thương mại hóa. Cùng với duy trì lễ hội, xã sẽ quan tâm bồi dưỡng đội ngũ nghệ nhân, người thực hành nghi lễ; khuyến khích người cao tuổi truyền dạy tiếng nói, bài cúng, dân ca, dân vũ cho lớp trẻ; từng bước số hóa thông tin về di sản và xây dựng nội dung quảng bá bằng nhiều ngôn ngữ. Người dân tại các làng văn hóa cũng sẽ được hướng dẫn kỹ năng đón khách, giới thiệu văn hóa, chế biến món ăn truyền thống và phát triển sản phẩm lưu niệm, qua đó tạo thêm sinh kế từ chính những giá trị được cộng đồng gìn giữ.

Hướng đi ấy đặt ra yêu cầu phải cân bằng giữa bảo tồn và khai thác. Lễ hội có thể trở thành sản phẩm thu hút du khách, nhưng trước hết phải là ngày Tết của người La Chí; các nghi lễ có thể được giới thiệu rộng rãi, song cần giữ sự trang nghiêm và tuân theo quy ước cộng đồng. Du lịch chỉ thực sự bền vững khi người dân được tham gia bàn bạc, tổ chức, cung cấp dịch vụ và được hưởng lợi, còn những người am hiểu văn hóa được tôn trọng, tạo điều kiện trao truyền tri thức.

Khi tiếng trống tiễn tổ tiên lắng lại, người La Chí trở về với ruộng nương, bản làng và công việc thường ngày. Nhưng những lời khấn, mâm lễ và câu chuyện về nguồn cội vẫn được lưu giữ trong ký ức của mỗi gia đình. Từ không gian thiêng của Khu Cù Tê, sợi dây nối giữa các thế hệ tiếp tục được bồi đắp. Đó cũng là nền tảng để Xín Mần biến những giá trị văn hóa lâu đời thành nguồn lực phát triển, đồng thời giữ cho di sản sống đúng nghĩa trong cộng đồng đã sáng tạo và trao truyền nó qua bao thế hệ.

Bài, ảnh: Đức Quý