Khi tuồng, chèo, cải lương hội tụ trên sân khấu

“Bí mật triều đại phép thuật” là kết quả từ sự “bắt tay” giữa Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam và dự án Hạ Hồi - nơi gặp gỡ của những người trẻ có chung tình yêu với nghệ thuật dân tộc.

Trong những suất diễn xuyên suốt tháng 6 vừa qua, chương trình đưa người xem bước vào hành trình phiêu lưu đầy kỳ thú của triều đại phép thuật, nơi có một gã phù thủy chuyên dùng trò bịp bợm để trục lợi nhưng nhanh chóng bị lật tẩy khi vô tình chạm mặt linh khí hồ ly. Từ đó, Đát Kỷ hiện thân với tham vọng quyền lực, từng bước thao túng triều đình, gieo rắc tai họa. Khi đất nước rơi vào hỗn loạn, gian thần thừa cơ cướp ngôi, Thứ Phi và Hoàng tử bị giam chờ ngày xử tử, các trung thần Kim Lân và Linh Tá dốc sức cứu chủ, nhưng kế hoạch bại lộ. Ở thời khắc nguy cấp, Linh Tá quyết định ở lại cầm chân bè lũ Ôn Đình, mở đường cho Kim Lân đưa Thứ phi và Hoàng tử trốn thoát…

Từ đây, chương trình gửi đi thông điệp về lòng trung nghĩa, sự dũng cảm, khả năng làm chủ bản thân khi đối diện với nỗi sợ hãi, sự cám dỗ của quyền lực, danh vọng, nhắc nhở mỗi người luôn giữ cho mình một “la bàn” chỉ hướng để biết trân trọng, bảo vệ những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống.

Điều thú vị là chính mạch nội dung ấy đã trở thành sợi dây kết nối đầy hợp lý để xâu chuỗi những trích đoạn nổi tiếng của sân khấu truyền thống Việt Nam. Ở đó, người xem được khám phá nét hóm hỉnh, trào phúng của chèo qua “Phù thủy sợ ma”; được cảm nhận sắc màu kịch tính, thấm đẫm chất anh hùng ca của tuồng với “Ôn Đình chém Tá”; và được thăng hoa cùng vẻ đẹp trữ tình, lãng mạn của sân khấu cải lương cùng “Khát vọng Đát Kỷ”. Các trích đoạn không bị lắp ghép một cách rời rạc, mà đặt trong chỉnh thể thống nhất, từ đó tạo nên sự tương tác, đối thoại thú vị giữa các loại hình nghệ thuật, giúp khán giả hiểu hơn bản sắc, vẻ đẹp riêng của tuồng-chèo-cải lương trong một tổng thể vừa hài hòa, vừa đa dạng.

Trên thực tế, trước “Bí mật triều đại phép thuật”, đã từng có những vở diễn tìm cách mở rộng không gian sáng tạo bằng cách kết hợp nhiều ngôn ngữ nghệ thuật truyền thống. Trong đó, có những vở đem đến hiệu ứng tích cực khi phát huy được thế mạnh của từng ngôn ngữ nghệ thuật, mang đến trải nghiệm khác biệt cho khán giả; song cũng có những thử nghiệm chưa thật sự thuyết phục khi quá chú trọng vào sự pha trộn mà xóa nhòa ranh giới, làm suy giảm những đặc trưng vốn có của từng loại hình nghệ thuật.

Trong bối cảnh đó, điểm đáng ghi nhận của “Bí mật triều đại phép thuật” là không tìm cách trộn lẫn, mà giữ nguyên giá trị cốt lõi của từng loại hình trong từng trích đoạn, từ đặc trưng làn điệu, cách hóa trang đến phương thức thể hiện cảm xúc. Can thiệp duy nhất là ê-kíp thực hiện đã nỗ lực tìm ra một đường dây kết nối hợp lý, hấp dẫn để các loại hình cùng tồn tại trong một chỉnh thể mà không đánh mất bản sắc riêng. Đây cũng là hướng đi đầy hứa hẹn để nghệ thuật truyền thống làm giàu thêm những cách thức biểu đạt mới trong đời sống đương đại.

Chị Bùi Yến Linh, Trưởng Ban tổ chức cho biết, “Bí mật triều đại phép thuật” được xây dựng dưới dạng một chương trình tạp kỹ. Ở mùa đầu tiên, tuồng, chèo, cải lương được lựa chọn làm chất liệu chủ đạo, với định hướng giữ vững tinh thần của truyền thống, đồng thời làm mới qua cách truyền tải, giúp người xem dễ dàng tiếp cận và khám phá vẻ đẹp của sân khấu truyền thống. Đây là dự án kế thừa mô hình trải nghiệm đa giác quan từng được thử nghiệm tại chương trình “Dấu thiêng Hà Nội” trong khuôn khổ Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội năm 2024. Tại đó, các trích đoạn tuồng “Ngũ Biến”, “Hồ Nguyệt Cô hóa cáo” và “Ôn Đình chém Tá” cũng đã được Nhà hát Tuồng Việt Nam (trước đây) kết nối trong một câu chuyện hoàn chỉnh. Chương trình thu hút 4.359 lượt truy cập mua vé trong vòng một tháng mở bán, với hơn 1.000 khán giả tham dự chỉ trong bốn đêm diễn.

Từ kết quả này, các chương trình tạp kỹ như “Bí mật triều đại phép thuật” tiếp tục được triển khai với kỳ vọng sẽ trở thành một sản phẩm của công nghiệp văn hóa, có khả năng thu hút khách du lịch quốc tế với sự mở rộng về cả nội dung và phạm vi hợp tác liên ngành, mang đến những trải nghiệm đa giác quan thay vì tập trung vào ý nghĩa từng lời thoại.

Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tuấn Cường, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, chỉ đạo nghệ thuật chương trình nhận định: mỗi loại hình tuồng, chèo, cải lương đều sở hữu hệ mỹ học, ngôn ngữ biểu đạt và giá trị nghệ thuật riêng. Việc đặt chúng cạnh nhau trên cùng một sân khấu không chỉ giúp khán giả có cơ hội nhận diện rõ hơn đặc trưng của từng loại hình, mà còn thấy được sự phong phú của di sản sân khấu truyền thống dân tộc. Theo ông, những mô hình sáng tạo như “Bí mật triều đại phép thuật” chính là nỗ lực tìm kiếm những cách tiếp cận mới, góp phần đưa nghệ thuật truyền thống đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ.

Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam được thành lập từ việc hợp nhất ba đơn vị nghệ thuật hàng đầu là Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Cải lương Việt Nam, Nhà hát Tuồng Việt Nam, mở ra cơ hội, tiềm năng để tập trung nguồn lực xây dựng những sản phẩm giàu tính liên kết, nơi các loại hình sân khấu cùng tương tác, bổ trợ cho nhau mà không đánh mất bản sắc. Đó cũng là hướng đi để khai thác hiệu quả di sản sân khấu của thế hệ cha ông, góp phần nối dài sức sống của nghệ thuật truyền thống trong dòng chảy đương đại.