Khi nỗi lo “thất thoát tài sản nhà nước” giữ sáng chế trong phòng thí nghiệm

Giá trị tăng, người quyết định có phải chịu trách nhiệm?

Một kết quả nghiên cứu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển giao, ứng dụng vào sản xuất và đời sống. Tuy nhiên, hành trình đưa sáng chế từ phòng thí nghiệm ra thị trường vẫn gặp không ít trở ngại, trong đó có việc xác định giá trị tài sản và trách nhiệm của người đưa ra quyết định thương mại hóa.

Đây là vấn đề được đặt ra tại buổi làm việc giữa Cục Sở hữu trí tuệ và Đại học Bách khoa Hà Nội nhằm tìm giải pháp tháo gỡ những vướng mắc trong hoạt động sở hữu trí tuệ, đặc biệt là công tác định giá để nâng cao hiệu quả khai thác kết quả nghiên cứu của nhà trường.

Buổi làm việc được tổ chức sau khi Đại học Bách khoa Hà Nội nêu những khó khăn trong định giá tài sản trí tuệ tại hội nghị tổng kết 1 năm 6 tháng thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Qua trao đổi, hai bên nhận định các quy định hiện hành về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã tháo gỡ nhiều điểm nghẽn liên quan đến việc xử lý tài sản công là kết quả nghiên cứu hình thành từ ngân sách nhà nước.

Trong đó, đáng chú ý là chính sách trao quyền chủ động cho tổ chức chủ trì trong việc quyết định giá và lựa chọn phương thức thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Pháp luật về giá và các chuẩn mực thẩm định giá tài sản vô hình cũng đã quy định những phương pháp cụ thể để xác định giá trị tài sản trí tuệ phục vụ hoạt động thương mại hóa.

Tuy nhiên, rào cản hiện nay không chỉ nằm ở quy định hay phương pháp định giá. Nhiều cơ sở giáo dục đại học vẫn lo ngại trách nhiệm pháp lý nếu giá trị tài sản trí tuệ tăng mạnh trong tương lai, dù việc định giá và quyết định thương mại hóa tại thời điểm chuyển giao đã được thực hiện đầy đủ, đúng quy trình.

Tâm lý e ngại bị xem là gây thất thoát tài sản nhà nước đang khiến một số đơn vị thận trọng, thậm chí chậm đưa kết quả nghiên cứu ra khai thác. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến việc định giá, chuyển giao và thương mại hóa tài sản trí tuệ tại các trường đại học, viện nghiên cứu vẫn gặp khó khăn.

Đề xuất “vùng an toàn” cho người ra quyết định

Từ thực tiễn trên, Đại học Bách khoa Hà Nội kiến nghị cần có quy định về “vùng an toàn” nhằm bảo vệ người ra quyết định.

Theo đề xuất, nếu quá trình định giá và thương mại hóa tài sản trí tuệ được thực hiện đúng thẩm quyền, đúng quy trình, bảo đảm công khai, minh bạch tại thời điểm quyết định thì người thực hiện không bị xem xét trách nhiệm khi giá trị tài sản có sự biến động lớn sau này.

Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ Nguyễn Hoàng Giang nhận định, băn khoăn về “vùng an toàn” không phải vấn đề riêng của Đại học Bách khoa Hà Nội mà cũng là vướng mắc chung của nhiều trường đại học, viện nghiên cứu.

Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025 đã quy định tổ chức chủ trì được Nhà nước tự động giao quyền quản lý, sử dụng và quyền sở hữu phần kết quả nhiệm vụ tương ứng với phần kinh phí từ ngân sách nhà nước mà không phải hoàn trả chi phí.

Dù vậy, tâm lý lo ngại rủi ro pháp lý liên quan đến thất thoát tài sản nhà nước vẫn khiến các đơn vị chưa mạnh dạn định giá và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Cục Sở hữu trí tuệ ghi nhận vấn đề này và cho biết sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất giải pháp phù hợp với cấp có thẩm quyền.

Thử nghiệm cách thức thương mại hóa mới

Cùng với kiến nghị về “vùng an toàn”, Đại học Bách khoa Hà Nội đang xây dựng đề án thử nghiệm trong ứng dụng và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Theo đề án, nhà trường sẽ giữ quyền sở hữu đối với các tài sản là kết quả nghiên cứu, đồng thời cho phép đối tác, doanh nghiệp khai thác, sử dụng trên cơ sở xác định mức phí sử dụng quyền hợp lý.

Cách thức này nhằm vừa khuyến khích các nhà khoa học, vừa thu hút doanh nghiệp tham gia khai thác, ứng dụng kết quả nghiên cứu. Đề án dự kiến sẽ sớm được gửi xin ý kiến các cơ quan liên quan.

Lãnh đạo Đại học Bách khoa Hà Nội cũng bày tỏ mong muốn phát triển nhà trường theo hướng sáng chế gắn với các ngành công nghiệp, phát huy mô hình liên kết “3 nhà” và đổi mới tư duy về phân chia lợi nhuận trong khai thác, ứng dụng kết quả nghiên cứu.

Điều đó cho thấy, để thương mại hóa thành công, một sáng chế không chỉ cần được bảo hộ mà còn phải có phương thức khai thác và cơ chế phân chia lợi ích phù hợp. Đây là cơ sở tạo động lực cho nhà khoa học, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp tham gia đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn.

Hỗ trợ định giá từng tài sản cụ thể

Bên cạnh việc nghiên cứu hoàn thiện chính sách, Cục Sở hữu trí tuệ đang triển khai các hoạt động hỗ trợ định giá tài sản trí tuệ cho trường đại học, viện nghiên cứu.

Trên cơ sở nhu cầu của các trường, viện được tổng hợp theo Công văn số 2177/SHTT-NĐHT ngày 26/5/2026, Cục Sở hữu trí tuệ tìm kiếm, kết nối chuyên gia về định giá, thẩm định giá để hỗ trợ những trường hợp có nhu cầu và mục đích định giá cụ thể.

Hiện các chuyên gia đang nghiên cứu thông tin do Đại học Bách khoa Hà Nội cung cấp liên quan đến một sáng chế được đề nghị hỗ trợ định giá.

Cục Sở hữu trí tuệ cũng khẳng định sẽ tiếp tục phối hợp, hỗ trợ nhà trường trong việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ đối với các kết quả nghiên cứu; đồng thời tăng cường tập huấn, bồi dưỡng kiến thức và kỹ năng bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cho đội ngũ nhà khoa học.

Câu chuyện tại Đại học Bách khoa Hà Nội cho thấy, bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, cần tiếp tục tháo gỡ tâm lý e ngại trách nhiệm và hỗ trợ các tổ chức nghiên cứu thực hiện định giá trong những trường hợp cụ thể.

Khi trách nhiệm pháp lý được xác định rõ ràng, quy trình định giá được thực hiện công khai, minh bạch và lợi ích được phân chia hợp lý, các kết quả nghiên cứu sẽ có thêm điều kiện để được chuyển giao, ứng dụng vào sản xuất và đời sống.