Khi người Việt ở nước ngoài trở thành nhịp cầu đưa tri thức về Việt Nam

Tại Diễn đàn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh Việt Nam đang chuyển từ “tiếp nhận công nghệ sang đồng sáng tạo công nghệ”. Theo Tổng Bí thư, hợp tác công nghệ cần đi xa hơn chuyển giao, hướng tới đồng nghiên cứu, đồng phát triển và liên kết các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Định hướng này đặt ra một yêu cầu khác với cách tiếp cận truyền thống về nguồn lực công nghệ. Trong những lĩnh vực có tốc độ phát triển nhanh và hàm lượng tri thức cao như trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn hay công nghệ lượng tử, một tổ chức hay một quốc gia khó có thể tự mình nắm bắt toàn bộ tri thức mới. Năng lực làm chủ không chỉ đến từ việc tiếp nhận một công nghệ đã hoàn thiện, mà còn từ khả năng tham gia vào quá trình hình thành công nghệ, cùng đặt câu hỏi, nghiên cứu, thử nghiệm và giải quyết những bài toán chưa có lời giải

Trong quá trình đó, người Việt Nam ở nước ngoài có thể đóng một vai trò đặc biệt. Họ không nhất thiết phải rời khỏi các trung tâm công nghệ, viện nghiên cứu hay mạng lưới chuyên gia quốc tế mà mình đang tham gia để đóng góp cho Việt Nam. Ngược lại, vị trí của họ trong những mạng lưới ấy có thể trở thành một điểm kết nối để giúp đội ngũ trong nước được làm việc với những chuyên gia hàng đầu thế giới.

Ngay từ Nghị quyết 36-NQ/TW ngày 26/3/2004 về công tác đối với người Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Chính trị đã xác định người Việt Nam ở nước ngoài “là bộ phận không tách rời và là một nguồn lực của cộng đồng dân tộc Việt Nam”.

Nghị quyết cũng chỉ ra cộng đồng này có khả năng tìm kiếm đối tác, làm cầu nối với các tổ chức trong nước; đồng thời yêu cầu xây dựng chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài, phát huy đóng góp của trí thức kiều bào, mở rộng hợp tác để chuyên gia người Việt ở nước ngoài tham gia các chương trình, dự án và chuyển giao công nghệ, kỹ thuật cao. Hơn hai thập niên sau, câu chuyện FPT-Mila cho thấy vai trò “cầu nối” ấy đang dịch chuyển từ kết nối nguồn lực sang cùng tham gia tạo ra tri thức và năng lực công nghệ mới.

Từ một kết nối cá nhân đến mạng lưới nghiên cứu quốc tế

Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phong sinh năm 1989, bắt đầu lập trình từ năm 9 tuổi nhưng từng theo học quản trị kinh doanh trước khi quay lại với công nghệ. Anh tiếp tục học khoa học máy tính tại Đại học Carnegie Mellon, lấy bằng tiến sĩ AI tại Đại học Tokyo và có nhiều năm làm việc tại Hitachi, Nhật Bản.

Trong hành trình nghiên cứu tại Nhật Bản và Canada, anh đồng thời tham gia các hoạt động nghiên cứu tại Mila và đảm nhiệm những vị trí cấp cao về AI tại FPT. Năm 2026, anh được FPT bổ nhiệm làm Giám đốc Công nghệ, rồi sau đó là Giám đốc Chuyển đổi AI toàn Tập đoàn.

TS Nguyễn Xuân Phong tại lễ ký hợp tác hợp tác giữa FPT và Mila về nghiên cứu AI, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và chuyển giao tri thức.

Trong thời gian ở Mila, anh Phong tập trung vào hai bài toán: AI học nguyên nhân - hậu quả và AI học tăng cường với khả năng hiểu, xây dựng mô hình về thế giới. Anh mô tả vai trò của mình là cầu nối giữa nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng, đưa các phát minh mới về AI vào cải tiến công nghệ thực tế. Song song với nghiên cứu tại Mila, anh kết nối các kiến thức và hướng nghiên cứu mới với đội ngũ FPT tại Việt Nam.

Tháng 6/2020, FPT trở thành doanh nghiệp đầu tiên ở Đông Nam Á tham gia mạng lưới đối tác chiến lược của Mila. Hai bên xác định các hướng hợp tác gồm nghiên cứu và phát triển để nâng năng lực AI; tư vấn xây dựng Trung tâm Nghiên cứu AI của FPT tại Quy Nhơn; đào tạo, trao đổi nhân lực AI và kết nối cơ hội trong hệ sinh thái Mila. Phía Mila cho biết FPT được lựa chọn bởi năng lực nghiên cứu AI, các ứng dụng tiềm năng và khả năng đóng góp trở lại cho hệ sinh thái.

Ba năm sau, hai bên tiếp tục gia hạn hợp tác. Trong giai đoạn đầu, các nhóm FPT và Mila cùng triển khai các hướng nghiên cứu về quan hệ nhân quả trong AI, mô hình ngôn ngữ và mã hóa giọng nói; giai đoạn tiếp theo mở rộng sang mô hình ngôn ngữ lớn, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và AI có trách nhiệm.

Giáo sư Yoshua Bengio - nhà sáng lập Mila, đồng chủ nhân Giải Turing 2018 và một trong những nhà khoa học đặt nền móng cho học sâu hiện đại - cho biết cộng đồng Mila đã hưởng lợi từ quan hệ với FPT và nhiều dự án được hiện thực hóa trong ba năm hợp tác đầu tiên.

Một ví dụ cụ thể cho cơ chế đồng nghiên cứu là công trình Reusable Slotwise Mechanisms (RSM), được công bố tại NeurIPS 2023. Nhóm tác giả gồm Trang Nguyen - học viên AI Residency đồng thời thực tập tại Mila, Khuong Nguyen từ FPT Software AI Center và các nhà nghiên cứu Mila như Amin Mansouri, Kanika Madan, Kartik Ahuja, Dianbo Liu, Yoshua Bengio.

Nhóm đề xuất một khung mô hình hóa động lực của các đối tượng, giúp hệ thống dự đoán trạng thái tương lai của các đối tượng và xử lý tốt hơn trong những tình huống mới trong các bài toán như hỏi - đáp bằng hình ảnh và lập kế hoạch hành động. Đây là một trường hợp có thể nhìn thấy rõ đội ngũ FPT và Mila cùng đứng tên, cùng đề xuất phương pháp và cùng đưa kết quả qua phản biện tại một hội nghị AI hàng đầu thế giới.

Đến tháng 8/2026, sau sáu năm hợp tác, FPT và Mila công bố 162 công trình khoa học, trong đó 126 công trình tại các hội nghị và tạp chí hàng đầu thế giới; 80 nhà nghiên cứu trẻ được đào tạo và 5 bằng sáng chế được chấp nhận. Hai bên đồng thời bước vào giai đoạn mới, tập trung vào mô hình nền tảng, AI tác nhân, AI vật lý, AI cho an toàn và an ninh mạng; thành lập nhóm công tác chung để xác định hướng nghiên cứu ưu tiên, trao đổi nhà nghiên cứu và theo dõi kết quả đầu ra.

Những kết quả này cho thấy vai trò của người kết nối không dừng ở việc giới thiệu hai tổ chức. Khi mối quan hệ được duy trì đủ lâu, kết nối có thể trở thành một cơ chế để các nhóm nghiên cứu cùng làm việc trên những bài toán mở, đào tạo người trẻ và tạo ra các kết quả được cộng đồng khoa học quốc tế đánh giá và kiểm chứng. Đây là bước tiến gần hơn từ tiếp nhận tri thức sang cùng tham gia tạo ra tri thức mới.

Cá nhân kết nối mở đường cho thế hệ nghiên cứu trẻ

FPT Software AI Residency là chương trình đào tạo kéo dài hai năm nhằm ươm mầm tài năng trẻ trong nghiên cứu AI và Machine Learning. Học viên được nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia, nhà khoa học từ FPT, Mila và các trung tâm nghiên cứu quốc tế. Những học viên xuất sắc có cơ hội tham gia chương trình nghiên cứu ngắn hạn tại Mila.

Chị Đậu Thị Vân Anh là một trong những gương mặt như vậy. Từng không trúng tuyển AI Residency ở lần ứng tuyển đầu tiên, Vân Anh củng cố lại kiến thức toán, tiếng Anh và kỹ năng nghiên cứu rồi trở thành học viên khóa hai. Năm 2023, khi 23 tuổi, cô được lựa chọn sang Mila trong ba tháng để tham gia các dự án AI4Code, làm việc trực tiếp với mạng lưới nghiên cứu quốc tế.

Trước đó, Vân Anh là tác giả chính của một công trình được chấp nhận tại Hội nghị quốc tế về Kỹ thuật phần mềm tự động năm 2022; một nghiên cứu khác mà cô là đồng tác giả tiếp tục được chấp nhận tại ACL 2023.

Từ một sinh viên trong nước đến cơ hội nghiên cứu tại Mila, hành trình của Vân Anh cho thấy một kết nối quốc tế chỉ thực sự có giá trị khi nó mở được đường để người trẻ bước vào những môi trường nghiên cứu hàng đầu và tự tạo ra tri thức mới.

Một trường hợp khác là anh Hoàng Khang. Tốt nghiệp thủ khoa Toán học của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, anh Khang gia nhập AI Residency và làm nghiên cứu trong môi trường có sự hỗ trợ của các chuyên gia tại nhiều trung tâm AI trên thế giới.

Sau hai năm, Khang nhận lời mời từ 9 trường đại học, trong đó có Duke, UCSD, Georgia Tech và UCLA, trước khi lựa chọn theo học tiến sĩ Toán học tại UCLA. Theo chia sẻ của anh Khang, giá trị nhận được không chỉ nằm ở bài báo hay thư giới thiệu, mà còn ở cách đánh giá một vấn đề, xây dựng giả thuyết và tìm hướng giải quyết - những kỹ năng nền tảng của một nhà nghiên cứu.

Đến năm 2024, AI Residency đã có gần 90 công trình nghiên cứu được công bố tại các hội nghị AI uy tín, trong đó 29 bài được chấp nhận tại các hội nghị xếp hạng A*. Ở phạm vi rộng hơn của hợp tác FPT-Mila, đến năm 2026 hai bên công bố đã đào tạo 80 nhà nghiên cứu trẻ. Những con số này cho thấy kết nối quốc tế không chỉ tạo cơ hội cho một vài cá nhân, mà đã hình thành một dòng nhân lực nghiên cứu có khả năng làm việc theo chuẩn quốc tế.

Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng chứng kiến lễ ký kết giữa FPT và Mila.

Dòng chảy nghiên cứu ấy tiếp tục được nối dài. Năm 2026, năm công trình AI có sự tham gia của cán bộ và sinh viên FPT được lựa chọn công bố tại ACL, PAKDD và ICML. Đây đều là các hội nghị quốc tế có quy trình phản biện và tuyển chọn nghiêm ngặt, chẳng hạn như: ACL nhận 12.148 bài, chỉ 19% được chọn vào chương trình chính; con số này ở PAKDD là khoảng 25%; và ở ICML là khoảng 26,6%. Các nhóm FPT giải những bài toán như tăng tốc mô hình ngôn ngữ khuếch tán, tự động tạo tài liệu kỹ thuật cho các hệ thống phần mềm lớn và hỗ trợ kiểm tra tính đúng đắn của chương trình.

Những kết quả như RSM hay nhóm công trình tại ACL, PAKDD và ICML cho thấy một tiến trình dài hơn: từ việc người trẻ tiếp cận với đội ngũ giáo sư hướng dẫn và môi trường nghiên cứu quốc tế, đến khả năng tự đặt vấn đề, đề xuất phương pháp và đưa công trình qua các vòng phản biện khắt khe.

Khi năng lực này được tích lũy, giá trị của một kết nối quốc tế không còn nằm ở một chuyến đi hay một khóa đào tạo, mà trở thành năng lực nghiên cứu lâu dài của tổ chức.

Ở góc độ dài hạn, giá trị của một kết nối quốc tế không nên chỉ đo bằng số cuộc gặp hay thỏa thuận ký kết. Nó cần được nhìn qua những gì còn lại sau quá trình hợp tác: một nhóm nghiên cứu trưởng thành hơn, một lớp kỹ sư biết làm việc theo chuẩn quốc tế, những công trình được cộng đồng khoa học phản biện và khả năng biến tri thức mới thành sản phẩm, giải pháp.

Câu chuyện của Tiến sĩ Nguyễn Xuân Phong, vì thế không chỉ là hành trình một nhà khoa học người Việt làm việc giữa nhiều quốc gia. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng nối những điểm tưởng như cách xa nhau: một nhà nghiên cứu ở Montreal, những kỹ sư trẻ tại Việt Nam, một viện AI hàng đầu thế giới và những bài toán công nghệ doanh nghiệp đang theo đuổi.

Đóng góp của người Việt ở nước ngoài vì thế không nhất thiết đồng nghĩa với việc phải lựa chọn dứt khoát giữa ở lại nước ngoài hay trở về Việt Nam. Họ có thể trở về, tiếp tục làm việc trong mạng lưới quốc tế hoặc dịch chuyển giữa nhiều môi trường; điều quan trọng là tri thức và các mối quan hệ chuyên môn họ tích lũy được có thể tiếp tục kết nối hỗ trợ đội ngũ trong nước.

Để những kết nối như vậy đi xa, phía sau người làm cầu nối cần có một tổ chức đủ năng lực tiếp nhận và biến tri thức thành nghiên cứu, đội ngũ rồi sản phẩm. Với FPT, vai trò ấy không chỉ là thu hút chuyên gia người Việt từng làm việc ở nước ngoài, mà còn tạo điều kiện để họ duy trì kết nối với các mạng lưới nghiên cứu hàng đầu và mở những cánh cửa đó cho người trẻ trong nước.

Từ Montreal tới Quy Nhơn, từ những công trình đồng tác giả tới chương trình AI Residency, FPT-Mila cho thấy một nhịp cầu tri thức có thể vận hành theo cả hai chiều: tri thức và mạng lưới quốc tế đi vào Việt Nam, còn các nhà nghiên cứu trẻ Việt Nam có thêm cơ hội bước ra thế giới, cùng làm việc và cùng tạo ra tri thức mới.