Khai mở nguồn lực di sản, kiến tạo kinh tế bền vững - Kỳ cuối: Đánh thức nguồn lực di sản, lan tỏa sức mạnh văn hóa

Không gian di sản Tuyên Quang trải dài từ “Thủ đô Kháng chiến” ATK Tân Trào, qua vùng lòng hồ sinh thái Na Hang - Lâm Bình đến Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn mang trong mình trữ lượng văn hóa đồ sộ. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào chiều sâu lịch sử và sự ưu ái của thiên nhiên cùng phương thức khai thác tự phát, du lịch rất dễ sa vào bẫy “tăng trưởng nóng”, nghèo nàn về sản phẩm, bị bào mòn về bản sắc và đứt gãy hệ sinh thái môi trường.

Tuyên Quang tập trung xây dựng Lễ hội Thành Tuyên mang tầm quốc tế.

Nhìn thẳng vào bài toán quản trị đó, Tỉnh ủy Tuyên Quang đã chủ động hiện thực hóa các định hướng lớn của Bộ Chính trị tại Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa và con người Việt Nam và Nghị quyết số 26-NQ/TW về phát triển du lịch Việt Nam trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới. Tỉnh đề ra chương trình hành động cụ thể của Ban Thường vụ Tỉnh ủy, thành lập ban chỉ đạo, phân công nhiệm vụ “6 rõ” cho từng thành viên, ban hành các nghị quyết chuyên đề cùng Đề án phát triển du lịch tỉnh Tuyên Quang đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Hàng loạt giải pháp về đổi mới tư duy quản trị, hoàn thiện thể chế, đột phá chiến lược, khơi thông nguồn lực, đầu tư hạ tầng, nâng cao chất lượng và đa dạng sản phẩm du lịch, phát triển kinh tế du lịch, tăng cường quảng bá thương hiệu, chuyển đổi số du lịch, phát huy giá trị di sản, nâng cao chất lượng cuộc sống nhân dân… được đồng bộ, quyết liệt triển khai từ tỉnh đến cơ sở

Làng Lô Lô Chải, xã Lũng Cú là minh chứng cụ thể. Để danh hiệu “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025” thực sự trở thành động lực phát triển lâu dài, Lô Lô Chải đang tiếp tục giải bài toán hài hòa giữa bảo tồn và khai thác, giữa nhu cầu của du khách với quyền lợi của cư dân, giữa cơ hội tăng trưởng kinh tế với yêu cầu gìn giữ môi trường và văn hóa. Lãnh đạo xã Lũng Cú đã thẳng thắn nhìn nhận vấn đề tăng trưởng nóng ảnh hưởng đến không gian di sản. Kiên quyết thực hiện nghiêm công tác quản lý đất đai, trật tự xây dựng, quy hoạch, xử phạt và tạm dừng thi công hàng loạt dự án có sai phạm. Xã cũng đẩy mạnh phát triển thương mại, dịch vụ; quy hoạch, sắp xếp gian hàng bảo đảm khoa học, tuân thủ kiến trúc truyền thống và tăng cường quảng bá trên nền tảng số. Nhờ vậy, Lô lô Chải thoát “bẫy” tăng trưởng nóng, bền bỉ gìn giữ giá trị văn hóa cốt lõi, mê hoặc du khách trong và ngoài nước, doanh thu trực tiếp từ du lịch đạt bình quân trên 120 triệu đồng/người/năm (nhiều hộ thu từ 150 - 300 triệu đồng/năm).

Lô Lô Chải vì thế không chỉ là câu chuyện về một ngôi làng được thế giới vinh danh. Đó còn là minh chứng cho hướng đi lấy văn hóa làm nền tảng, lấy cộng đồng làm trung tâm và lấy phát triển bền vững làm thước đo. Giữ được hồn cốt của ngôi làng trong quá trình mở rộng cơ hội phát triển chính là cách để danh hiệu quốc tế chuyển hóa thành giá trị lâu dài, góp phần khẳng định thương hiệu du lịch Tuyên Quang trên bản đồ thế giới.

Xác định khoa học công nghệ và chuyển đổi số là động lực đột phá để giải bài toán phát triển bền vững, tỉnh đã cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị thông qua Nghị quyết số 117-NQ/TU (30/9/2026) cùng Đề án phát triển du lịch đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Lộ trình xây dựng hệ sinh thái du lịch thông minh toàn diện được vạch ra rõ ràng với mục tiêu: Đến năm 2030, 100% khu, điểm du lịch áp dụng chuyển đổi số, số hóa dữ liệu tài nguyên và phủ sóng 5G/Wi-Fi miễn phí. Song, điểm cốt lõi của Nghị quyết không dừng lại ở hạ tầng kỹ thuật, mà là lấy người dân làm trung tâm, ưu tiên phát triển “nhân lực số” để kiến tạo một “xã hội số, con người số” ngay từ mỗi nếp nhà sàn, bản làng vùng cao.

Thực tiễn sinh động ở Tuyên Quang chứng minh, nghị quyết bám rễ sâu vào đời sống khi có những hạt nhân tiên phong tại cơ sở. Trường hợp anh Sùng Mí Phìn, chủ Chai To homestay, xã Sà Phìn là một điển hình trong ứng dụng chuyển đổi số du lịch. Tại cơ sở của anh Phìn, 90% việc tìm kiếm khách hàng và các dịch vụ của homestay là thực hiện qua internet như: Đăng ký tạm trú cho khách nội địa được thực hiện trên Cổng thông tin quốc gia; khách nước ngoài thì trên hệ thống xuất, nhập cảnh của tỉnh, chủ động tìm kiếm khách hàng qua mạng xã hội, thông qua các kênh như Facebook, Google, Booking, Agoda, Tiktok. Cùng với đó, anh thường xuyên làm video chia sẻ về du lịch trải nghiệm và chia sẻ trên các kênh Facebook, Tiktok.

Sức mạnh ấy còn tỏa sáng ở thế hệ trẻ như anh Sùng Mạnh Hùng, cán bộ Văn hóa xã Đồng Văn. Sở hữu trang cá nhân gần 1 triệu người theo dõi với các video triệu view giới thiệu về văn hóa dân tộc Mông, anh Hùng vinh dự nhận Giải thưởng “Thanh niên sống đẹp” và Giải thưởng Nguyễn Chí Thanh năm 2026.

Đặc biệt hơn, công cuộc chuyển đổi số đã bén rễ sâu sắc qua Đề án “Làng sáng tạo nội dung số gắn với du lịch xã Lâm Bình”. Thông qua “Bình dân học vụ số” và phòng livestream cộng đồng, người nông dân Na Hang - Lâm Bình đã biến chiếc điện thoại thành “phim trường”. Toàn xã hiện duy trì khoảng 60 kênh YouTube, TikTok, với hơn 20 kênh đạt hàng triệu lượt xem, tạo bước đột phá kinh tế số với doanh thu năm 2025 đạt hơn 40 tỷ đồng và chỉ trong 6 tháng đầu năm 2026 đạt khoảng 50 tỷ đồng. Cùng với đó là các kênh triệu view của nghệ nhân trẻ Chu Văn Thạch, A Páo hay hình ảnh Chủ tịch UBND xã Đồng Văn Phạm Đức Nam - người đi dép tổ ong, cưỡi “Dream chiến” vào từng bản để livestream kết nối Cao nguyên đá với du khách trong và ngoài nước.

Nhờ những “công dân số” ấy, hạ tầng du lịch thông minh đã định hình rõ nét. Cổng thông tin mytuyenquang.vn kết hợp bản đồ số vận hành ổn định. Tại Tân Trào hay Cột cờ Lũng Cú, mã QR thuyết minh tự động, thực tế ảo VR/3D và camera AI giám sát sức chứa giúp du khách trải nghiệm hành trình “không tiền mặt, không rào cản ngôn ngữ”. Thanh toán số “một chạm” đã phủ sóng đến từng sạp hàng thổ cẩm; thanh niên các dân tộc Tày, Dao, Mông, Lô Lô tại Thôn Tha, Nặm Đăm hay Du Già tự tin chốt đơn trực tiếp với khách quốc tế trên các nền tảng xuyên biên giới, đưa dòng tiền chảy sâu về bản.

Trong bối cảnh công nghiệp văn hóa đang vươn lên thành động lực tăng trưởng của quốc gia, Tuyên Quang đứng trước cơ hội lịch sử: Chuyển hóa kho tàng di sản địa chất, lịch sử và văn hóa các dân tộc thành những sản phẩm kinh tế có sức cạnh tranh và khả năng lan tỏa rộng lớn. Thách thức cốt lõi không chỉ nằm ở việc khai thác tài nguyên sẵn có, mà là tổ chức sáng tạo, chuẩn hóa quy trình sản xuất, xây dựng thương hiệu và hình thành chuỗi giá trị văn hóa bền vững, đưa di sản thoát khỏi khung bảo tồn tĩnh để bước vào dòng chảy kinh tế hiện đại.

Minh chứng sinh động nhất cho năng lực chuyển hóa này là Lễ hội Thành Tuyên. Với những mô hình đèn Trung thu khổng lồ, đậm tính sáng tạo cộng đồng, lễ hội đã tạo dựng dấu ấn độc bản, được ghi nhận qua ba kỷ lục Việt Nam: mô hình đèn Trung thu lớn và độc đáo nhất, mâm cỗ Trung thu lớn nhất và cặp đèn kéo quân lớn nhất. Giá trị của Lễ hội Thành Tuyên không dừng lại ở sự kiện theo mùa, mà đang được định hướng nâng tầm quốc tế theo Đề án phát triển du lịch đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Điều này đòi hỏi chuyên nghiệp hóa hoạt động sáng tạo, phát triển sản phẩm lưu niệm có bản quyền, đồng bộ hóa với làng nghề, sản phẩm OCOP, ẩm thực và nghệ thuật biểu diễn để kéo dài chuỗi giá trị, mang lại nguồn thu ổn định cho người dân.

Bên cạnh lễ hội, dư địa phát triển công nghiệp văn hóa tại Tuyên Quang vô cùng rộng mở. Từ nghệ thuật biểu diễn, thủ công mỹ nghệ, thiết kế sáng tạo đến nội dung số mà sản phẩm nghệ thuật biểu diễn đỉnh cao show diễn thực cảnh nhập vai “Long mạch Nà Hang - Huyền thoại trên mặt nước” vừa chính thức ra mắt năm 2026 là một điển hình. Bằng việc biến toàn bộ cảnh quan lòng hồ Na Hang thành sân khấu tự nhiên, kết hợp hiệu ứng âm thanh, ánh sáng hiện đại và hình tượng chim phượng hoàng chao lượn trên mặt nước, chương trình đã tái hiện sống động truyền thuyết bản địa, đưa du khách từ vị thế người quan sát trở thành chủ thể nhập vai trải nghiệm.

Cùng với đó, những làn điệu Páo dung của người Dao, tiếng khèn Mông, nghi lễ Nhảy lửa của người Pà Thẻn hay tri thức bản địa về trà Shan tuyết chính là chất liệu đắt giá cho phim ảnh, văn học, xuất bản và các trải nghiệm văn hóa chuyên sâu. Đã có nhiều bộ phim lấy bối cảnh tại các bản làng của Tuyên Quang như: Chuyện của Pao, Lặng yên dưới vực sâu, Tết ở làng địa ngục, Cha cõng con… được phát sóng vào khung giờ vàng của VTV.

Để nâng tầm thương hiệu du lịch xứ Tuyên, một cơ chế liên kết thực chất phải được siết chặt: Nhà nước kiến tạo thể chế và quy hoạch; doanh nghiệp đầu tư công nghệ và mở rộng thị trường; còn nghệ nhân, trí thức trẻ cùng cộng đồng là chủ thể sáng tạo, trao truyền bản sắc. Sức bật từ chiến lược này được minh chứng khi ngành công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 4,5% GRDP của tỉnh.

Du khách nước ngoài tham quan, trải nghiệm nghề dệt vải lanh ở xã Lùng Tám.

Từ những quyết sách mạnh mẽ của cấp ủy và sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương, du lịch đang thổi một luồng sinh khí mới, làm thay đổi diện mạo bản làng xứ Tuyên.

HTX Dệt lanh Lùng Tám, xã Lùng Tám là minh chứng sống động cho tư duy đưa di sản vào kinh tế. Dưới bàn tay khéo léo của người phụ nữ Mông, trải qua 41 công đoạn sản xuất, những sợi lanh thô hóa thành hơn 40 dòng sản phẩm tinh tế, phục vụ nhu cầu quà tặng lưu niệm cho du khách. Giám đốc HTX Vàng Thị Mai chia sẻ: Thu nhập của 130 xã viên đạt từ 3 - 10 triệu đồng/tháng, sản phẩm không chỉ chinh phục khách tham quan mà còn xuất khẩu sang Pháp, Mỹ, Nhật Bản, Thụy Sỹ.

Cùng với đó, toàn tỉnh có 357 sản phẩm OCOP từ 3 sao trở lên, trong đó có 3 sản phẩm đạt OCOP 5 sao cấp quốc gia đã kích hoạt chuỗi giá trị nông nghiệp, thủ công và thương mại gắn với phát triển du lịch, tạo nguồn thu cho chủ nhân của di sản. Nhờ đó, tỷ lệ hộ nghèo tại các xã trọng điểm du lịch giảm sâu 3 - 5%/năm, thu nhập bình quân đầu người tăng gấp 3 đến 5 lần.

Tại làng Nậm Hồng (Thông Nguyên), dưới sự dẫn dắt của Trưởng thôn Triệu Tà Chòi, 28 hộ dân người Dao đỏ đã lập HTX, biến bản nghèo thành làng du lịch chuẩn 4 sao OCOP, đón 5.000 lượt khách/năm, doanh thu trên 5 tỷ đồng. Riêng trong 9 tháng năm 2026, toàn tỉnh đã đón gần 3,24 triệu lượt khách (gồm hơn 567.400 lượt khách quốc tế và gần 2,677 triệu lượt khách nội địa); tổng chi tiêu đạt hơn 8.984 tỷ đồng. Với 1.519 cơ sở lưu trú, 72 khu/điểm du lịch cùng hệ thống hạ tầng đồng bộ, Tuyên Quang đang tối ưu hóa thời gian lưu trú và mức chi tiêu của du khách.

Sức sống trường tồn của mỗi bản làng là thước đo chân thực nhất của kinh tế di sản, nơi văn hóa không chỉ được trao truyền mà còn vươn mình trở thành ngành công nghiệp văn hóa đầy tiềm năng. Khi chủ trương của Đảng đi vào cuộc sống, đặt nhân dân làm trung tâm, để người dân vừa là chủ thể sáng tạo, giữ gìn, vừa là đối tượng thụ hưởng thành quả phát triển, di sản sẽ tự khắc sinh sôi bền vững. Đó cũng là minh chứng cho tầm nhìn và bản lĩnh lãnh đạo của Đảng: Chuyển hóa di sản thành động lực phồn vinh, để những bản làng xứ Tuyên mãi là niềm tự hào vững chãi nơi phên dậu Tổ quốc.

Bài, ảnh: Hoài Yên, Chúc Huyền, Biện Luân, Thu Phương, Giang Lam, Hoàng Hà

Kỳ 1: Dải di sản độc bản, vốn quý của xứ Tuyên

Kỳ 2: Khi tiềm năng di sản chưa chuyển hóa thành giá trị