Huế cần một cơ chế đặc thù thế hệ mới

Diện mạo phát triển mới đang dần hình thành trên vùng đất Cố đô

Trong bối cảnh đại dịch Covid-19 kéo dài, kinh tế thế giới biến động mạnh, nhiều dự án đầu tư đình trệ, việc Quốc hội ban hành các cơ chế đặc thù cho Huế đã góp phần tạo thêm nguồn lực và dư địa chính sách để địa phương vượt qua khó khăn, duy trì đà tăng trưởng và đặc biệt là hoàn thành mục tiêu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 1/1/2025. Do đó, có thể khẳng định rằng Nghị quyết số 38/2021/QH15 ngày 13/11/2021 của Quốc hội đã hoàn thành một sứ mệnh lịch sử quan trọng.

Nhìn lại 5 năm qua, những con số biết nói đã phản ánh rõ điều đó. Tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân đạt hơn 7,2%/năm; thu ngân sách tăng hơn 10%/năm; tổng vốn đầu tư toàn xã hội đạt khoảng 153 nghìn tỷ đồng. Hàng trăm dự án đầu tư mới được thu hút; hệ thống hạ tầng giao thông chiến lược như cao tốc Cam Lộ-La Sơn, La Sơn-Túy Loan, đường ven biển, nhà ga T2 sân bay Phú Bài, cảng Chân Mây, cầu vượt sông Hương, cầu vượt cửa biển Thuận An… lần lượt hoàn thành và đưa vào khai thác. Một diện mạo phát triển mới đang dần hình thành trên vùng đất Cố đô.

Khai mạc Tuần lễ Âm nhạc quốc tế Huế 2026. (Ảnh: LÊ ĐÌNH THÌN)

Hiệu quả vẫn chưa đồng đều

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào các cơ chế đặc thù được Quốc hội cho phép thí điểm, có thể thấy hiệu quả giữa các chính sách là chưa đồng đều.

Cơ chế thành công rõ nét nhất chính là chính sách về phí tham quan di tích. Chỉ trong hơn ba năm thực hiện, nguồn thu từ phí tham quan đã đóng góp gần 700 tỷ đồng cho ngân sách, tạo điều kiện bố trí hơn 634 tỷ đồng để triển khai gần 70 dự án trùng tu, tôn tạo di tích. Đây là một minh chứng sinh động cho thấy khi được trao cơ chế phù hợp, di sản hoàn toàn có thể tự tạo ra nguồn lực để bảo vệ chính mình. Đây cũng là mô hình rất đáng được tiếp tục duy trì và mở rộng trong thời gian tới.

Trong khi đó, Quỹ Bảo tồn di sản Huế dù có ý nghĩa rất lớn về mặt chủ trương nhưng kết quả huy động còn khá khiêm tốn. Sau hơn ba năm hoạt động, tổng nguồn vốn tiếp nhận mới đạt hơn 8 tỷ đồng. Điều này cho thấy chúng ta vẫn chưa xây dựng được các chính sách đủ hấp dẫn để thu hút sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và các tổ chức quốc tế vào công cuộc bảo tồn di sản.

Một số cơ chế khác như tăng mức dư nợ vay, bổ sung lại nguồn tăng thu từ xuất nhập khẩu hay tăng định mức chi thường xuyên đã góp phần hỗ trợ địa phương nhưng quy mô tác động chưa thật sự lớn. Đặc biệt, cơ chế được kỳ vọng sẽ tạo nguồn lực đáng kể từ việc sắp xếp, xử lý tài sản công của các cơ quan Trung ương trên địa bàn gần như chưa phát huy hiệu quả vì phụ thuộc hoàn toàn vào quyết định của các bộ, ngành Trung ương.

Cầu vượt cửa Thuận An. (Ảnh: VÕ THẠNH)

Điều đáng suy nghĩ nhất trong Báo cáo tổng kết 5 năm thực hiện Nghị quyết số 38/2021/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế), không phải là những con số đạt được hay chưa đạt được, mà là nhận định rất thẳng thắn của Ủy ban nhân dân thành phố Huế: sau 5 năm thực hiện, Nghị quyết 38 chưa tạo được bước đột phá như kỳ vọng ban đầu; chưa hình thành rõ nét những động lực tăng trưởng mới; chưa tạo ra các “cú huých” đủ mạnh về đầu tư, tài chính và phát triển đô thị. Thực tế đó cũng là điều dễ hiểu.

Huế cần cơ chế đủ mạnh hơn, không trùng lặp với địa phương khác

Khi Nghị quyết 38 được ban hành năm 2021, Huế vẫn còn là một tỉnh. Mục tiêu lớn nhất khi ấy là tạo điều kiện để hoàn thành tiêu chí trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Nhưng đến nay, bối cảnh đã hoàn toàn khác.

Huế không còn là một tỉnh đang phấn đấu trở thành thành phố trực thuộc Trung ương nữa. Huế đã là thành phố trực thuộc Trung ương. Điều đó đồng nghĩa với việc yêu cầu về thể chế cũng phải thay đổi.

Nếu như giai đoạn trước, Huế cần những cơ chế hỗ trợ để hoàn thành mục tiêu nâng cấp đơn vị hành chính thì giai đoạn hiện nay, Huế cần những cơ chế đủ mạnh để khẳng định vai trò của một đô thị trực thuộc Trung ương mang bản sắc riêng, không trùng lặp với bất kỳ địa phương nào khác.

Đây cũng là lúc cần nhìn nhận Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết 28 của Quốc hội như những định hướng chiến lược mới cho sự phát triển của Huế.

Tinh thần xuyên suốt của Nghị quyết 80 là đưa văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh, động lực phát triển đất nước. Đối với Huế, đây không chỉ là một định hướng chung mà còn là một cơ hội đặc biệt. Bởi trong số các thành phố trực thuộc Trung ương hiện nay, không nơi nào có mật độ di sản văn hóa, hệ thống thiết chế văn hóa, cảnh quan lịch sử và chiều sâu văn hóa như Huế.

Trong khi đó, Nghị quyết 28 của Quốc hội đã mở ra những định hướng mới về phát triển văn hóa gắn với tăng trưởng kinh tế, phát triển công nghiệp văn hóa và huy động nguồn lực xã hội cho văn hóa.

Tái hiện lễ hội Âr Pục của đồng bào Pa Cô, xã A Lưới 3.

Từ góc độ đó, có lẽ Huế không nên chỉ dừng lại ở việc đề nghị kéo dài Nghị quyết 38. Điều Huế cần hơn là một nghị quyết đặc thù thế hệ mới.

Một nghị quyết không chỉ tập trung vào tài chính-ngân sách như trước đây, mà phải đặt trọng tâm vào mô hình phát triển đô thị di sản. Một nghị quyết cho phép Huế thí điểm các cơ chế đặc biệt về bảo tồn và khai thác kinh tế di sản; về phát triển công nghiệp văn hóa; về hợp tác công tư trong lĩnh vực văn hóa, thể thao; về quản lý không gian cảnh quan sông Hương và vùng đầm phá Tam Giang-Cầu Hai; về cơ chế đầu tư đặc thù đối với Khu kinh tế Chân Mây-Lăng Cô; về chuyển đổi số di sản và xây dựng trung tâm dữ liệu văn hóa quốc gia tại Huế…

Đặc biệt, cần nghiên cứu cơ chế cho phép một phần nguồn thu từ di sản, du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa được tái đầu tư trực tiếp cho công tác bảo tồn và phát triển cộng đồng. Đây là mô hình mà nhiều đô thị di sản nổi tiếng trên thế giới đang áp dụng rất hiệu quả.

Quan trọng hơn, Huế cần được trao thêm quyền chủ động trong quy hoạch, quản lý đất đai, đầu tư công, khai thác tài sản công và thu hút nhà đầu tư chiến lược. Một thành phố trực thuộc Trung ương không thể phát triển bằng cơ chế quản lý của một địa phương cấp tỉnh trước đây.

Năm năm thực hiện Nghị quyết 38 đã cho Huế nhiều bài học quý giá. Thành công có, hạn chế có, nhưng điều quan trọng nhất là chúng ta đã có đủ cơ sở thực tiễn để nhận diện rõ những gì cần thay đổi.

Trùng tu di tích Thái Miếu. (Ảnh chụp tháng 6/2026)

Nếu Nghị quyết 38 là bước đệm giúp Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương thì giai đoạn tới cần một cơ chế mới để giúp Huế trở thành một đô thị di sản kiểu mẫu của Việt Nam và khu vực.

Đó không chỉ là mong muốn của riêng Huế. Mà đó cũng chính là yêu cầu đặt ra từ các nghị quyết của Trung ương, từ vị thế mới của thành phố và từ kỳ vọng đưa văn hóa thực sự trở thành động lực phát triển trong kỷ nguyên mới của đất nước.