Hồi sinh cung điện cổ ở Hoàng thành Huế

Đằng sau hành trình ấy là quá trình tìm kiếm chứng cứ lịch sử và nỗ lực bền bỉ của những người gìn giữ di sản Cố đô.

Từ nền móng đổ nát, dáng xưa dần hiện diện

Những ngày cuối tháng 10, giữa không gian trầm mặc của Đại Nội Huế, những hàng cột gỗ lim lớn đứng thành hình trên nền điện Cần Chánh. Những người thợ cần mẫn căn chỉnh từng cấu kiện, hoàn thiện hệ khung gỗ. Tiếng trao đổi, tiếng dụng cụ thi công vang lên giữa công trường, nơi gần 80 năm trước, chiến tranh đã phá hủy một ngôi điện quan trọng của Hoàng cung triều Nguyễn.

Trên mặt bằng từng chỉ còn dấu tích nền móng, hệ khung chính điện nay cơ bản thành hình. Điện Cần Chánh từng là nơi vua thiết triều thường nhật, làm việc với Nội các, tiếp sứ bộ và tổ chức yến tiệc. Nếu điện Thái Hòa gắn với những đại lễ của triều đình thì điện Cần Chánh lưu dấu hoạt động điều hành thường ngày nơi cung cấm.

Theo thiết kế, công trình có diện tích mặt bằng hơn 1.400m², sử dụng 90 cột gỗ lim cùng hệ mái, vách ván và liên ba theo kiến trúc truyền thống. Nhưng để những hàng cột đứng đúng vị trí, tỷ lệ và dáng vẻ lịch sử, phía sau công trường là quá trình nghiên cứu, đối chiếu tư liệu kéo dài nhiều năm. Bởi điện Cần Chánh không còn nguyên vẹn để tu bổ dựa trên hiện trạng; những gì còn lại chủ yếu là nền móng cùng hình ảnh, sử liệu và hồ sơ kiến trúc.

Theo ông Phùng Văn Hoàng, Giám đốc Ban Quản lý dự án di tích Cố đô Huế, phục hồi một công trình gần như bị phá hủy hoàn toàn phức tạp hơn nhiều so với tu bổ di tích còn tương đối nguyên vẹn. Các yếu tố kiến trúc phải được xác định qua khảo sát, sưu tầm tư liệu, nghiên cứu ảnh và sử liệu, đồng thời tham vấn chuyên gia để hạn chế sai lệch. Hệ khung gỗ là yếu tố quan trọng giúp xác định kích thước, chiều cao và hình dáng công trình; các hạng mục tiếp theo tiếp tục được kiểm tra, đối chiếu nhằm bảo đảm tối đa tính chân xác của di tích.

Điện Cần Chánh khởi công cuối năm 2024, chính thức thi công từ tháng 4/2025, dự kiến hoàn thành vào dịp Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11/2027. Bên cạnh yêu cầu về chất lượng và tiến độ, các đơn vị phải bảo đảm an toàn lao động, bảo vệ cấu kiện trước thời tiết khắc nghiệt và tổ chức thi công hợp lý trong khu vực vẫn đón khách tham quan. Hệ thống ghi hình time-lapse (tua nhanh thời gian) cũng được sử dụng để lưu lại tiến trình thi công, bổ sung tư liệu phục vụ quản lý kỹ thuật và bảo dưỡng công trình về sau.

Ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế cho biết, mục tiêu của dự án không dừng ở phục hồi một cung điện, mà còn góp phần hoàn chỉnh không gian trung tâm Tử Cấm thành. Khi điện Cần Chánh kết nối với Đại Cung Môn và hệ thống cảnh quan, trục kiến trúc quan trọng của Hoàng cung sẽ dần liền mạch, giúp công chúng hình dung rõ hơn diện mạo cung cấm xưa.

Nhìn rộng ra Hoàng thành, điện Cần Chánh không phải công trình duy nhất đang góp phần làm sống lại diện mạo Kinh đô xưa. Điện Thái Hòa, nơi diễn ra những nghi lễ quan trọng dưới triều Nguyễn đã trở lại sau gần ba năm trùng tu. Điện Kiến Trung cũng mở cửa trở lại sau quá trình phục hồi từ những nền móng còn lại sau chiến tranh, tái hiện nét kiến trúc đặc trưng giai đoạn cuối triều Nguyễn, gắn với thời Vua Khải Định và Bảo Đại.

Từ những công trình đã hoàn thành đến các dự án đang triển khai, diện mạo Hoàng cung Huế dần được nối lại qua từng giai đoạn. Hơn 30 năm kể từ khi Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1993, hơn 200 công trình, hạng mục đã được tu bổ, phục hồi.

Điện Kiến Trung đã trở lại diện mạo uy nghi, hiện nét kiến trúc đặc trưng giai đoạn cuối triều Nguyễn. (Ảnh: TRUNG TÂM BẢO TỒN DI TÍCH HUẾ)

Đánh thức ký ức, nối lại mạch di sản

Hành trình phục hồi Đại Cung Môn lại bắt đầu từ những dấu tích nằm sâu dưới lòng đất. Nằm giữa điện Thái Hòa và điện Cần Chánh, Đại Cung Môn từng là cổng chính phía nam của Tử Cấm thành, được xây dựng năm 1833 dưới triều Vua Minh Mạng. Công trình có năm gian, ba cửa, trong đó cửa giữa dành riêng cho nhà vua. Năm 1947, chiến tranh phá hủy công trình, để lại những dấu tích không đủ để hình dung trọn vẹn quy mô kiến trúc.

Tháng 3 và 4/2025, Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế phối hợp Bảo tàng Lịch sử Quốc gia khai quật khảo cổ tại khu vực này. Trên diện tích hơn 60m², từng lớp đất được bóc tách cẩn trọng, làm lộ dấu vết nền móng, chân tường và các cấu kiện kiến trúc. Hơn 400 mảnh hiện vật, gồm gạch, đá, gốm men, kim loại và vật liệu xây dựng, được thu thập, bổ sung nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu.

Theo ông Nguyễn Ngọc Chất, Phó Trưởng phòng Nghiên cứu-Sưu tầm, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, kết quả khảo sát địa tầng và đối chiếu dấu tích cho thấy quy mô, cấu trúc mặt bằng Đại Cung Môn về cơ bản được giữ nguyên qua nhiều lần tu sửa trước khi bị phá hủy. Những phát hiện này cung cấp căn cứ khoa học quan trọng cho phương án phục hồi, hạn chế việc tái dựng chỉ dựa trên phỏng đoán.

Dự án Đại Cung Môn được Hội đồng nhân dân tỉnh Thừa Thiên-Huế (nay là thành phố Huế) phê duyệt chủ trương đầu tư với tổng mức dự kiến hơn 64,6 tỷ đồng, thời gian thực hiện bốn năm. Theo thiết kế, công trình sẽ được phục hồi với quy mô năm gian, sử dụng kết cấu gỗ truyền thống, mái ngói hoàng lưu ly cùng các chi tiết trang trí phù hợp tư liệu lịch sử. Một phần nền móng thời Vua Minh Mạng được phát hiện qua khai quật dự kiến được bảo tồn nguyên trạng, trưng bày tại chỗ dưới kính cường lực. Du khách nhờ đó có thể quan sát dấu tích gốc bên dưới kiến trúc được phục hồi.

Từ điện Thái Hòa, điện Kiến Trung đến điện Cần Chánh và Đại Cung Môn, mỗi công trình là một lát cắt của hành trình hồi sinh di sản Huế. Phía sau những diện mạo dần trở lại là công sức của các nhà nghiên cứu, chuyên gia, nghệ nhân, người thợ và đội ngũ làm công tác bảo tồn. Công việc ấy đòi hỏi sự phối hợp giữa nghiên cứu lịch sử, khảo cổ, kỹ thuật kiến trúc và kinh nghiệm nghề truyền thống, nhằm bảo đảm công trình phục hồi có căn cứ khoa học và giữ được giá trị nguyên gốc.

Theo ông Hoàng Việt Trung, bảo tồn phải gắn với phát huy giá trị, nhưng việc khai thác cần phù hợp lịch sử và đặc điểm từng di tích. Các công trình có thể phục vụ nghiên cứu, giáo dục di sản, tham quan và những hoạt động văn hóa thích hợp; mọi hình thức khai thác đều phải đặt trên nền tảng gìn giữ giá trị gốc.