Hội nghị Thượng đỉnh Nga - châu Phi lần thứ ba: Kỳ vọng mở hướng hợp tác mới

Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gia tăng, châu Phi đang trở thành địa bàn thu hút sự quan tâm của nhiều trung tâm quyền lực. Sở hữu nguồn tài nguyên phong phú, dân số trẻ và nhu cầu phát triển cơ sở hạ tầng lớn, lục địa này có ý nghĩa ngày càng quan trọng trong tính toán địa chính trị toàn cầu. Hội nghị Thượng đỉnh Nga - châu Phi lần thứ ba không chỉ là dịp duy trì đối thoại cấp cao, mà còn phản ánh nỗ lực của Mátxcơva nhằm định hình lại quan hệ với khu vực trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động.

Sau hai hội nghị được tổ chức tại Sochi năm 2019 và Saint Petersburg năm 2023, Nga tiếp tục thúc đẩy cách tiếp cận coi châu Phi là một đối tác trong mục tiêu xây dựng trật tự thế giới đa cực. Thông qua việc nhấn mạnh các nguyên tắc chủ quyền, bình đẳng và không can thiệp vào công việc nội bộ, Mátxcơva tìm cách tạo dựng hình ảnh một đối tác sẵn sàng hợp tác mà không đặt ra những điều kiện chính trị như các nước phương Tây thường áp dụng. Cách tiếp cận này có thể tạo sức hấp dẫn đối với những chính phủ mong muốn mở rộng dư địa tự chủ trong hoạch định chính sách đối ngoại.

Đằng sau mục tiêu tăng cường quan hệ là yêu cầu chiến lược của Nga trong việc duy trì mạng lưới đối tác quốc tế, giảm tác động của các biện pháp trừng phạt và hạn chế tình trạng bị cô lập trên trường quốc tế. Hợp tác với châu Phi giúp Mátxcơva mở rộng các kênh ngoại giao, tìm kiếm thị trường mới và củng cố tiếng nói tại các diễn đàn đa phương. Trong đó, hợp tác quốc phòng và an ninh tiếp tục là một công cụ quan trọng, bên cạnh năng lượng, khai khoáng, lương thực, giáo dục và công nghệ. Việc duy trì quan hệ với các chính phủ có nhu cầu hỗ trợ an ninh cũng tạo điều kiện để Nga gia tăng sự hiện diện tại một số khu vực chiến lược.

Tuy nhiên, ảnh hưởng không chỉ được đo bằng số lượng thỏa thuận quốc phòng hay các cuộc gặp cấp cao. Mátxcơva còn cần xây dựng những mối liên kết kinh tế có khả năng duy trì lâu dài, qua đó tạo nền tảng thực chất cho quan hệ đối tác. Đây cũng là lý do chương trình hội nghị năm 2026 dành sự quan tâm đáng kể cho thương mại, đầu tư, năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, hệ thống thanh toán độc lập, an ninh lương thực và chuyển đổi số.

Về phía châu Phi, sự quan tâm đối với hội nghị xuất phát trước hết từ nhu cầu phát triển. Nhiều quốc gia đang đối mặt với tình trạng thiếu điện, hạ tầng giao thông chưa đồng bộ, áp lực an ninh lương thực và hạn chế về nguồn vốn. Trong bối cảnh đó, hợp tác với Nga có thể mở thêm cơ hội tiếp cận phân bón, ngũ cốc, công nghệ năng lượng, thiết bị công nghiệp, đào tạo nhân lực và các giải pháp bảo đảm an ninh. Những lĩnh vực như năng lượng hạt nhân, y tế, giáo dục và công nghệ số cũng có tiềm năng tạo ra lợi ích lâu dài nếu được triển khai phù hợp với nhu cầu của từng nước.

Quan trọng hơn, quan hệ với Nga giúp chính phủ các nước châu Phi đa dạng hóa đối tác, tránh phụ thuộc quá lớn vào một số nguồn cung vốn, công nghệ hay hỗ trợ an ninh. Đây là lựa chọn mang tính thực dụng, không đồng nghĩa với việc các nước chuyển hẳn sang một phía trong cạnh tranh giữa các cường quốc. Trên thực tế, nhiều quốc gia châu Phi vẫn duy trì quan hệ đồng thời với Trung Quốc, Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), các nước vùng Vịnh và những đối tác khác. Vì vậy, sự tham gia hội nghị cần được nhìn nhận từ lợi ích riêng của từng quốc gia, thay vì coi đó là biểu hiện của một lập trường chính trị thống nhất trên toàn lục địa.

Dẫu vậy, triển vọng hợp tác Nga - châu Phi vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết là khoảng cách giữa kỳ vọng chính trị và năng lực kinh tế. Dù quan hệ thương mại đã có những bước tiến, quy mô trao đổi giữa Nga và châu Phi vẫn khiêm tốn so với các đối tác lớn như Trung Quốc hay EU. Các dự án hạ tầng, năng lượng và công nghiệp thường đòi hỏi nguồn vốn lớn, công nghệ phù hợp cùng thời gian triển khai dài. Trong khi đó, các biện pháp trừng phạt nhằm vào Nga có thể gây trở ngại cho thanh toán quốc tế, bảo hiểm, vận tải và hoạt động của doanh nghiệp, làm tăng chi phí cũng như rủi ro đối với các đối tác châu Phi.

Tổng thống Nga Vladimir Putin chào đón các lãnh đạo châu Phi tại Hội nghị Thượng đỉnh Nga - châu Phi lần thứ hai ở Saint Petersburg, tháng 7-2023. Ảnh: REUTERS

Bên cạnh đó, châu Phi không phải là một thị trường đồng nhất. Sự khác biệt về thể chế, môi trường đầu tư, năng lực tài chính và ưu tiên phát triển đòi hỏi Nga phải xây dựng chính sách hợp tác linh hoạt theo từng quốc gia, từng khu vực. Những vấn đề liên quan đến an ninh, hoạt động quân sự và cuộc xung đột tại Ukraine cũng có thể ảnh hưởng đến mức độ tin cậy giữa các bên. Bởi vậy, thước đo quan trọng của hội nghị tại Nga không chỉ là số lượng nguyên thủ tham dự hay quy mô các tuyên bố chung, mà còn là những cam kết có thể triển khai sau sự kiện. Các thỏa thuận về thương mại, đầu tư, đào tạo nhân lực, năng lượng và công nghệ cần đi kèm cơ chế thực hiện, nguồn lực tài chính và lộ trình rõ ràng.

Vì thế, Hội nghị Thượng đỉnh Nga - châu Phi lần thứ ba vừa mở ra cơ hội thúc đẩy quan hệ, vừa là phép thử đối với khả năng hiện thực hóa chiến lược của Mátxcơva tại lục địa này. Trong một thế giới ngày càng đa cực, châu Phi có thêm dư địa để lựa chọn và cân bằng quan hệ, còn Nga có cơ hội mở rộng mạng lưới đối tác vượt ra ngoài những lĩnh vực hợp tác truyền thống. Tuy nhiên, triển vọng lâu dài sẽ phụ thuộc vào mức độ hài hòa lợi ích, khả năng vượt qua các rào cản tài chính và sự chuyển biến từ cam kết chính trị sang kết quả phát triển cụ thể.