Hoàn thiện pháp quy, sẵn sàng cho điện hạt nhân

TS Trần Chí Thành, Viện trưởng Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, trình bày về công nghệ SMR (lò phản ứng mô-đun nhỏ) tại hội thảo về phát triển điện hạt nhân ngày 21-9-2026. Ảnh: TB

Pháp quy phải đi trước

Với điện hạt nhân, yêu cầu an toàn được đặt ra ngay từ khâu lựa chọn địa điểm, thiết kế, xây dựng, chạy thử và vận hành, cho đến khi nhà máy chấm dứt hoạt động. Mỗi giai đoạn vì thế đều cần quy định cụ thể và cơ quan quản lý đủ năng lực để thẩm định, cấp phép, kiểm tra, giám sát.

Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 xác định Bộ Khoa học và Công nghệ là đầu mối quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử. Cục An toàn bức xạ và hạt nhân thực hiện quản lý về an toàn, an ninh và thanh sát hạt nhân; đồng thời thẩm định, cấp phép, thanh tra và giám sát độc lập.

Theo Phó Cục trưởng Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Nguyễn Ngọc Huynh, đối với Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, việc thẩm định, cấp phép nhà máy điện hạt nhân được thực hiện qua 5 giai đoạn xuyên suốt vòng đời công trình: Phê duyệt địa điểm, cấp phép xây dựng, vận hành thử, vận hành và chấm dứt hoạt động. Mỗi giai đoạn có yêu cầu riêng về hồ sơ, thiết kế, phân tích và đánh giá an toàn.

Nghị định số 316/2025/NĐ-CP đã quy định cụ thể đối với nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu, từ thành phần hồ sơ, tài liệu thiết kế đến báo cáo phân tích an toàn, nội dung thẩm định và yêu cầu kiểm tra, giám sát.

Tuy nhiên, khung pháp lý chỉ là bước đầu. Các yêu cầu kỹ thuật còn phải được cụ thể hóa theo từng giai đoạn của dự án và cập nhật khi chương trình chuyển sang những khâu mới.

Theo Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, trong giai đoạn 2025-2026, một số quy định quan trọng đã được ban hành về bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó sự cố; nội dung báo cáo phân tích, đánh giá an toàn nhà máy điện hạt nhân; an toàn hạt nhân đối với địa điểm, thiết kế, xây dựng và phân tích an toàn. Cùng với đó, 20 tiêu chuẩn kỹ thuật về nhà máy điện hạt nhân đã được xây dựng.

Phần việc phía trước còn khá lớn, gồm xây dựng thêm các quy định về an toàn, an ninh đối với lò phản ứng nghiên cứu và nhà máy sử dụng công nghệ lò phản ứng mô-đun nhỏ; an ninh hạt nhân, đào tạo, quan trắc phóng xạ môi trường, thanh tra...

Định hướng đến năm 2028, tiếp tục hoàn thiện các quy định về an toàn trong giai đoạn xây dựng, vận hành thử và vận hành; xây dựng, công bố áp dụng các quy chuẩn, tiêu chuẩn kỹ thuật cho từng giai đoạn thực hiện dự án điện hạt nhân.

Khu vực triển khai dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, tỉnh Khánh Hòa. Ảnh: TB

Chuẩn bị năng lực để thực thi

Pháp quy chỉ phát huy tác dụng khi có một cơ quan quản lý đủ năng lực thực thi. Với điện hạt nhân, đây là yêu cầu cần được chuẩn bị lâu dài, bởi hoạt động thẩm định và giám sát đòi hỏi đội ngũ chuyên môn sâu, có khả năng đánh giá độc lập những vấn đề kỹ thuật phức tạp.

Theo ông Nguyễn Ngọc Huynh, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đặt mục tiêu có 288 người vào năm 2030 và 388 người vào năm 2035. Đến năm 2035, Cục phấn đấu có từ 10 đến 15 chuyên gia thẩm định, hướng tới khả năng tự chủ trong thẩm định nhà máy điện hạt nhân và lò phản ứng nghiên cứu.

Cục đã tổ chức 9 nhóm chuyên môn thẩm định, đồng thời chuẩn bị cơ chế huy động các tổ chức hỗ trợ kỹ thuật quốc tế theo từng giai đoạn của dự án.

Cùng với nhân lực, Bộ Khoa học và Công nghệ đã phê duyệt nhiệm vụ đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực thẩm định an toàn, thanh tra, giám sát, quản lý nhà nước phục vụ dự án điện hạt nhân và lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu theo Quyết định số 3092/QĐ-BKHCN ngày 11-7-2026.

Cục An toàn bức xạ và hạt nhân cũng chuẩn bị hệ thống quản lý tích hợp, cơ chế điều phối thẩm định, quy trình trao đổi với chủ đầu tư và nguồn lực thanh tra, giám sát từ giai đoạn đánh giá địa điểm đến vận hành.

Các công việc này được triển khai trong bối cảnh Việt Nam tiếp tục thực hiện các khuyến nghị của Đoàn đánh giá cơ sở hạ tầng điện hạt nhân tích hợp (INIR) năm 2025. Đoàn đánh giá đưa ra 38 khuyến nghị và 13 đề xuất nhằm giúp Việt Nam đạt Mốc số 2, đồng thời chuẩn bị cho Mốc số 3 trong lộ trình phát triển cơ sở hạ tầng điện hạt nhân.

Cục An toàn bức xạ và hạt nhân đã tích hợp các khuyến nghị vào Kế hoạch tổng thể phát triển cơ sở hạ tầng điện hạt nhân và tiếp tục hoàn thiện các quy định, hướng dẫn về an toàn, an ninh, thanh sát hạt nhân.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định phát biểu tại hội thảo về phát triển điện hạt nhân ngày 21-9-2026. Ảnh: Văn Vinh

Theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định, điện hạt nhân là lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi trình độ khoa học, công nghệ cao, vốn đầu tư lớn, thời gian chuẩn bị và triển khai dài, cùng yêu cầu quản lý nghiêm ngặt trong suốt vòng đời nhà máy. Vì vậy, an toàn và an ninh phải được đặt ở vị trí nền tảng, không đánh đổi an toàn để lấy tiến độ hay lợi ích kinh tế trước mắt.

Với Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, yêu cầu này đặt ra ngay từ quá trình chuẩn bị và sẽ gắn với từng bước của dự án. Bộ Khoa học và Công nghệ, với vai trò đầu mối quản lý nhà nước về năng lượng nguyên tử, đang đồng thời hoàn thiện hệ thống pháp luật, chuẩn bị nhân lực thẩm định, thanh tra, giám sát và tăng cường năng lực chuyên môn cho cơ quan an toàn.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân cho biết, hệ thống pháp luật về năng lượng nguyên tử tiếp tục được hoàn thiện để triển khai Luật Năng lượng nguyên tử năm 2025 và Chiến lược phát triển, ứng dụng năng lượng nguyên tử đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.

Cùng với đó, công tác đào tạo nhân lực được chuẩn bị từ sớm. Việt Nam đã phối hợp với Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Liên bang Nga (Rosatom) hoàn thành khóa đào tạo 10 chuyên gia về thẩm định địa điểm nhà máy điện hạt nhân do Rosatom và Cục An toàn bức xạ và hạt nhân phối hợp thực hiện. Hai bên cũng đạt thỏa thuận để Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam tham gia liên doanh Trung tâm Nghiên cứu quốc tế RCMB của Rosatom.