Công nghệ phải bắt đầu từ bài toán môi trường tại làng nghề

Làng nghề Sơn Đồng (xã Sơn Đồng) có lịch sử hình thành, tồn tại và phát triển hơn 1.000 năm. Ảnh: N.M

“Vết xước” môi trường trong lòng các làng nghề di sản

Vấn đề ô nhiễm môi trường tại không ít làng nghề, đã được các địa phương cảnh báo và đề cập. Tại Bát Tràng, các cơ sở sản xuất gốm sứ vẫn hoạt động xen kẽ trong khu dân cư với mô hình hộ gia đình quy mô nhỏ. Hệ thống xử lý khí thải, nước thải và chất thải rắn tập trung chưa được đầu tư đồng bộ, trong khi các lò nung truyền thống và lò hấp hoa dán decal phát thải lượng lớn khí độc hại ra môi trường. Dù đã có các nghiên cứu xử lý vấn đề này, rào cản về giá thành cao và việc thiếu kiểm nghiệm thực tế khiến công nghệ khó đi vào đời sống.

Tương tự tại Sơn Đồng, nơi có gần 400 cơ sở sản xuất, kinh doanh tạo việc làm cho gần 2.000 lao động địa phương và thu hút thêm hàng nghìn lao động từ nơi khác. Doanh thu của làng nghề ước đạt 350-500 tỷ đồng mỗi năm, vấn đề ô nhiễm môi trường trong sản xuất đang rất đáng lo ngại.

Theo UBND xã Sơn Đồng, hoạt động cưa, xẻ, chạm khắc, phun sơn và hoàn thiện sản phẩm phát sinh lượng lớn bụi gỗ, bụi sơn, hơi dung môi và mùi sơn. Nhiều cơ sở nằm xen kẽ khu dân cư với mặt bằng hạn chế, thiết bị hút bụi và xử lý khí thải chủ yếu được đầu tư riêng lẻ, thiếu mô hình công nghệ đồng bộ. Dù đã xây dựng phương án bảo vệ môi trường và khảo sát ô nhiễm không khí, địa phương vẫn rất cần một giải pháp công nghệ thu gom tại nguồn hoặc xử lý theo cụm.

Từ thực tế đó, tại buổi làm việc với Sở Khoa học và Công nghệ, ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Làng nghề Mỹ nghệ Sơn Đồng, cùng đại diện các nghệ nhân đã kiến nghị thành phố hỗ trợ giải quyết các bài toán về môi trường, an toàn sản xuất, thiết kế sản phẩm và phát triển thương hiệu, với định hướng đưa Sơn Đồng từ một làng sản xuất trở thành làng nghề sáng tạo.

Các nghệ nhân làng nghề Chuyên Mỹ làm sản phẩm sơn mài. Ảnh: K.H

Trong khi đó, tại Chuyên Mỹ, Phó Chủ tịch UBND xã Nguyễn Thị Thùy Hương chia sẻ rằng quá trình phát triển làng nghề đang đặt ra nhiều điểm nghẽn cấp thiết về môi trường.

Tại làng nghề sơn mài Bối Khê phát sinh bụi mịn, khí thải, mùi sơn và hơi dung môi; làng khảm trai Chuôn Thượng phát sinh nước thải, bụi thải; còn các hoạt động may mặc, giày da phát sinh lượng lớn vải vụn, da vụn và phế liệu. Do đó, UBND xã Chuyên Mỹ đề nghị Sở Khoa học và Công nghệ hỗ trợ khảo sát hiện trạng, chuyển giao công nghệ thiết bị tiên tiến, tiết kiệm năng lượng, thân thiện với môi trường phù hợp với quy mô hộ gia đình, hợp tác xã và doanh nghiệp để hướng tới mô hình sản xuất xanh và kinh tế tuần hoàn.

Đánh giá về thực trạng tại làng nghề, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Cù Ngọc Trang nhấn mạnh, điểm nghẽn cấp bách nhất chính là vấn đề môi trường. Và nếu không đầu tư cho môi trường thì sự tăng trưởng về doanh thu, xuất khẩu không thể bù đắp nếu sự ô nhiễm môi trường ảnh hưởng xấu đến sức khỏe và chất lượng sống của người dân và du khách.

“Thu nhập bình quân có thể rất cao, nhưng sức khỏe mới là số một. Các nguy cơ ô nhiễm từ khí, bụi mịn, mùi sơn, nước thải và chất thải rắn đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt của các sở, ngành, nhà khoa học và doanh nghiệp bằng công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao trách nhiệm xã hội”, ông Cù Ngọc Trang nói.

“May đo” công nghệ và chiến lược dài hạn cho làng nghề xanh

Để giải quyết các bài toán ô nhiễm môi trường tại các làng nghề, như bụi gỗ, bụi sơn, ô nhiễm nguồn nước, tiếng ồn, keo sơn độc hại và phòng cháy, chữa cháy, Giám đốc Sở Cù Ngọc Trang cho biết, Sở thống nhất phối hợp cùng các nhà khoa học hình thành nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách thành phố. Mục tiêu của nhiệm vụ là nghiên cứu thiết kế, "may đo" và chế tạo sản phẩm thử nghiệm có chi phí phù hợp với điều kiện thực tế của các hộ gia đình.

Cụ thể, các giải pháp sẽ tập trung vào hệ thống hút, thu gom và lọc bụi thô, bụi mịn tại nguồn, xử lý bụi sơn và hơi dung môi hữu cơ, kết hợp cảm biến cảnh báo bụi, mùi và thiết bị báo cháy không dây giá rẻ. Quá trình này sẽ xây dựng các phương án đa dạng từ giải pháp xử lý trực tiếp cho hộ gia đình hiện hữu đến mô hình thu gom giảm thải tập trung khi di chuyển ra khu vực mới.

Giới thiệu nghề dệt tại làng nghề Vạn Phúc (phường Hà Đông). Ảnh: T.H

Sau khi nghiên cứu thành công và có sản phẩm mẫu đạt chuẩn, các hộ gia đình sẽ tự quyết định đầu tư thương mại hóa mở rộng, đồng thời chính quyền thành phố và Sở Tài nguyên và Môi trường sẽ xem xét chính sách hỗ trợ tài chính trong giai đoạn sau.

Thông tin tại buổi làm việc sáng 21-9, ông Lê Trần Phong, Trưởng phòng Khoa học và Công nghệ, Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội, cho biết, với các đề xuất từ cơ sở, đơn vị chức năng đã và đang tổ chức họp với hội đồng chuyên gia, đồng thời phối hợp với các trường đại học, viện nghiên cứu để khảo sát thực tế. Trên cơ sở đó, đơn vị sẽ trình UBND thành phố ban hành danh mục hỗ trợ.

Điển hình tại Bát Tràng, Sở đã xác định rõ hai nhiệm vụ khoa học trọng tâm gồm: Nghiên cứu công nghệ tái chế phế phẩm gốm sứ để chế tạo vật liệu lát và kết cấu cảnh quan đô thị thân thiện môi trường, và nghiên cứu thiết kế, chế tạo mô hình lò nung gốm bằng điện thông minh ứng dụng AI tiết kiệm năng lượng.

Giới thiệu sản phẩm làng nghề Bát Tràng. Ảnh: T.N

Đối với vấn đề xử lý nước thải và ô nhiễm môi trường tại các làng nghề Vạn Phúc, Sơn Đồng, hiện đã có những công nghệ được nghiên cứu hoàn chỉnh, nhiệm vụ của cơ quan quản lý là hướng dẫn địa phương đưa các công nghệ này thực tiễn. Tuy nhiên, để đưa công nghệ vào thực tiễn vẫn cần quy trình khảo sát, cần được các nhà khoa học khảo sát, đánh giá kỹ lưỡng thực trạng.

Cùng quan điểm, ông Đỗ Hoàng Tú, Phó Trưởng phòng phụ trách Phòng Đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ, Sở Khoa học và Công nghệ, cho biết, để triển khai ứng dụng công nghệ thành công, việc đầu tiên là phải xác định đúng nhóm làm việc phù hợp và làm rõ tính khả thi của công nghệ đối với sản phẩm. Từ các buổi làm việc trước với đại diện trường đại học và viện nghiên cứu, Sở đã nắm bắt rõ nhu cầu của các làng nghề, trong đó có Sơn Đồng, để tiến hành kết nối, bảo đảm yêu cầu cốt lõi là khớp đúng bài toán của người dân với công nghệ sẵn có, tránh tình trạng công nghệ giới thiệu nhưng áp dụng thực tế không phù hợp.

Bên cạnh các giải pháp trước mắt, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Cù Ngọc Trang cũng chỉ rõ đối với những nhiệm vụ nghiên cứu dài hơn như công nghệ xử lý môi trường, công nghệ thân thiện với môi trường hay công nghệ tái chế có thể mất khoảng 2-3 năm hoặc lâu hơn và Sở cam kết sẽ đồng hành đến cùng.

Để có một chiến lược phát triển dài hạn, Giám đốc Sở tham mưu cho địa phương nên xây dựng một đề án tổng thể về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và kinh tế số với tầm nhìn 5 đến 10 năm nhằm đưa tri thức trở thành nền tảng của làng nghề xanh, làng nghề số và thông minh. Sở Khoa học và Công nghệ cùng các chuyên gia và nhà khoa học sẽ luôn sẵn sàng đồng hành, tham gia cùng địa phương để xây dựng những mô hình làng nghề Thủ đô truyền thống hiện đại, vừa xanh, vừa số và thông minh.