Họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai tìm bản ngã trong chiều sâu sơn mài Việt

Sinh năm 1990 tại Bắc Ninh, họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai hiện sống và sáng tác tại quê hương. Ít ai biết rằng, hành trình nghệ thuật của chị bắt đầu từ một giấc mơ rất sớm. Từ khi mới 5 tuổi, cô bé Nguyễn Ngọc Mai đã say mê hội họa như một phần tự nhiên của cuộc sống.

Tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp Hà Nội năm 2013, chị tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu chuyên sâu về sơn mài và hoàn thành chương trình thạc sĩ chuyên ngành Sơn mài tại Đại học Thành Đô (Trung Quốc) năm 2025. Những năm tháng học tập trong hai môi trường nghệ thuật khác nhau đã giúp nữ họa sĩ có thêm góc nhìn rộng mở về mỹ thuật và văn hóa Á Đông.

Đáng chú ý là sau quá trình tiếp cận nhiều xu hướng nghệ thuật, họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai vẫn lựa chọn trở về với những giá trị nền tảng của sơn mài Việt Nam. Với chị, việc hiểu sâu chất liệu, làm chủ kỹ thuật và xây dựng một ngôn ngữ tạo hình riêng mới là con đường bền vững của người nghệ sĩ.

“Sơn mài là sự kết tinh từ linh khí của đất trời, sản vật của thiên nhiên và tâm hồn của con người”, chị chia sẻ. Từ quan niệm ấy, mỗi tác phẩm của nữ họa sĩ đều được hình thành qua quá trình lao động nghệ thuật công phu với nhiều lớp sơn chồng phủ, nhiều lần cẩn, đắp và mài. Trong nhịp điệu sáng tác chậm rãi, thời gian in dấu trên chính bề mặt tranh, tạo nên vẻ đẹp đặc trưng của sơn mài.

Nhiều năm qua, nữ họa sĩ dành sự quan tâm đặc biệt cho việc nghiên cứu kỹ thuật mài và cẩn vỏ trứng - những yếu tố góp phần tạo nên bản sắc riêng của sơn mài Việt Nam. Song, đối với chị, kỹ thuật chưa bao giờ là mục đích cuối cùng. “Những lớp sơn được mài nhiều lần hay những mảng cẩn được xử lý kỹ lưỡng đều chỉ là phương tiện để mở rộng khả năng biểu đạt của nghệ thuật”, họa sĩ cho biết.

Bước vào thế giới hội họa của Nguyễn Ngọc Mai, người xem dễ dàng nhận ra thiên nhiên là nguồn cảm hứng xuyên suốt. Không tìm kiếm những đề tài xa vời, chị thường bắt đầu từ những điều bình dị nhất trong đời sống. Trong đó, hoa sen là hình tượng xuất hiện nhiều nhất.

Khác với cách thể hiện quen thuộc thường nhấn mạnh vẻ đẹp thanh khiết hay sự viên mãn, họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai lựa chọn nhìn sen trong toàn bộ vòng đời của sen. Trong tranh, bên cạnh những đóa hoa đang khoe sắc là những phiến lá già, thân khẳng khiu, phần rễ âm thầm bám sâu vào lòng đất. Đó là cách nữ họa sĩ suy ngẫm về quy luật tồn tại của vạn vật.

“Trong đóa sen đang lụi tàn, chuyển mình từ sắc hồng phai sang tím sẫm rồi ngả nâu trầm ấy, tôi không nhìn thấy sự kết thúc, mà thấy những sắc màu của thời gian đang hòa quyện lại để tạo nên chương cuối cho một hành trình trọn vẹn. Đóa sen tàn đi không phải để biến mất, mà để hoàn thành sứ mệnh của một kiếp hoa, nhường chỗ cho hạt mầm của ngày mai thức giấc”, họa sĩ bày tỏ.

Dường như, bởi lẽ đó, tranh của Nguyễn Ngọc Mai bên cạnh giá trị tạo hình, ẩn sau từng lớp màu và chất liệu còn mang những suy ngẫm về thời gian, về sự sinh trưởng và tiếp nối của sự sống. Một điểm nhấn trong sáng tác của chị là cách xử lý bề mặt tranh. Thay vì xem đó đơn thuần là nơi chứa đựng hình ảnh, nữ họa sĩ xây dựng bề mặt như không gian thị giác độc lập. Những lớp sơn, ánh kim, vỏ trứng và sắc màu được tổ chức thành nhiều tầng lớp khác nhau, tạo nên chiều sâu cả về vật chất lẫn cảm xúc.

Có nhiều khoảng nền được giữ lại tựa khoảng lặng của thời gian và cũng có những mảng cẩn chỉ bắt sáng rất nhẹ khiến hình tượng như hiện ra rồi lại hòa vào chất liệu. Nét riêng ấy tạo nên cảm giác vừa thực vừa hư, vừa gần gũi vừa gợi nhiều liên tưởng trong tranh của chị.

Trong bố cục, sự cân bằng giữa cấu trúc và cảm xúc cũng được thể hiện rõ nét. Những hệ thống cành cây, thân lá hay đường gân tạo nên kết cấu chặt chẽ, trong khi các mảng hoa lại mềm mại và giàu nhịp điệu. Hai yếu tố tưởng như đối lập ấy cùng tồn tại trong một chỉnh thể hài hòa.

Bên cạnh việc dành thời gian cho sáng tác, họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai còn tích cực tham gia các hoạt động giao lưu học thuật và triển lãm nghệ thuật quốc tế. Chị từng tham gia một số triển lãm quốc tế như Triển lãm Thư pháp và Hội họa trong khuôn khổ Tuần lễ Giao lưu Giáo dục Trung Quốc-ASEAN, Triển lãm Văn hóa và Nghệ thuật Trung Quốc-ASEAN, Triển lãm “Mùa Sáng tạo Nghệ thuật và Thiết kế: Khởi đầu mới của vạn hình vạn trạng”, Triển lãm sơn mài quốc tế “Kết nối sơn mài giữa các quốc gia trên Con đường tơ lụa”...

Nguyễn Ngọc Mai cho biết, dù cùng sử dụng sơn làm chất liệu chủ đạo, nghệ thuật sơn mài ở mỗi quốc gia lại được hình thành từ những nền tảng kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ khác nhau. Nét đa dạng ấy tạo nên cơ hội đối thoại, học hỏi và làm phong phú thêm đời sống nghệ thuật.

“Ngôn ngữ nghệ thuật có thể khác nhau, nhưng tình yêu dành cho cái đẹp luôn tạo nên sự đồng cảm. Tôi mong những cuộc gặp gỡ ấy sẽ giúp sơn mài Việt Nam được biết đến nhiều hơn, đồng thời mở ra thêm những cơ hội để nghệ sĩ trẻ tiếp tục kế thừa và phát triển di sản quý giá này”, chị bày tỏ.

Nhìn lại chặng đường đã không ngừng nỗ lực, họa sĩ Nguyễn Ngọc Mai vẫn giữ nguyên sự say mê của cô bé từng mơ trở thành họa sĩ từ hơn ba thập niên trước. Chị tâm sự: “Tôi nghĩ mình đã có thể mỉm cười với cô bé 5 tuổi năm nào và nói rằng: Chúng ta đã đi được một chặng đường dài. Nhưng phía trước vẫn còn rất nhiều điều để khám phá. Hành trình tìm kiếm bản ngã bằng nghệ thuật, có lẽ, mới chỉ bắt đầu”.