Gỡ “nút thắt” trong thu tiền bản quyền âm nhạc

Trong quá trình triển khai, nhiều cơ sở, nhất là cơ sở kinh doanh nhỏ bộc lộ sự lúng túng, e ngại khi tiếp cận hệ thống cấp phép bản quyền.

Khảo sát tại một số cơ sở kinh doanh dịch vụ, quán cà-phê tại Hà Nội cho thấy, các đơn vị này khó xác định bài hát đang phát thuộc phạm vi quản lý của đơn vị nào, sử dụng âm nhạc của nhiều nhạc sĩ thì phải nộp tiền cho ai. Cùng với đó, mức phí bao nhiêu và thanh toán theo hình thức nào; một cơ sở kinh doanh nhưng nhiều tổ chức cùng liên hệ làm việc về tiền bản quyền… đang là những thắc mắc phổ biến của nhiều chủ quán cà-phê tại Hà Nội. Người kinh doanh lo ngại rủi ro pháp lý và chi phí phát sinh khi thiếu thông tin tham chiếu. Trước thực tế đó, nhiều cơ sở đã chuyển sang sử dụng nhạc miễn phí bản quyền, kho nhạc được cấp phép sẵn, nội dung âm thanh do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra hoặc thay thế âm nhạc bằng các hình thức giải trí khác. Xu hướng này phản ánh sự dịch chuyển của thị trường nội dung số, đồng thời cho thấy nếu cơ chế cấp phép phức tạp và khó tiếp cận, thay vì chủ động tham gia và tuân thủ quy định pháp luật, người sử dụng có thể lựa chọn các nguồn âm thanh thay thế.

Nghị định số 134/2026/NĐCP ngày 6/4/2026 sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan quy định, theo biểu mức mới, mức thu cao nhất đối với một số loại hình cơ sở kinh doanh tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có thể lên tới 20,24 triệu đồng/năm. Quy định này tác động trực tiếp đến các hộ kinh doanh vì phát sinh chi phí sử dụng âm nhạc trong hoạt động thương mại.

Thực tế, tổ chức, cá nhân khai thác, sử dụng tác phẩm âm nhạc, bản ghi âm, ghi hình vào mục đích kinh doanh phải xin phép và thanh toán tiền cho chủ thể quyền, trừ các trường hợp pháp luật quy định ngoại lệ đã được nêu trong Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 và được sửa đổi, bổ sung các năm 2009, 2019 và 2022. Quy định này đã được thực thi qua nhiều năm nhưng trong quá trình thực hiện, vướng mắc chủ yếu nằm ở việc xác định mức tiền bản quyền, phạm vi quyền được sử dụng và đầu mối thu tiền.

Ông Phạm Thanh Tùng, Phó Trưởng phòng Quản lý và Hợp tác quốc tế về quyền tác giả, quyền liên quan, Cục Bản quyền tác giả (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết: Về tổ chức thu, trong hệ thống pháp luật hiện nay có các tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả và quyền liên quan như Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam (RIAV), Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA)… Đối với các tác giả, nhà sản xuất chưa ủy quyền cho tổ chức quản lý tập thể, cá nhân khai thác, sử dụng phải liên hệ trực tiếp với chủ thể quyền hoặc tổ chức được ủy quyền hợp pháp để xin phép và thanh toán tiền bản quyền theo quy định của Nghị định số 134/2026/NĐ-CP. Về nguyên tắc pháp lý, các tổ chức được ủy quyền thu tiền bản quyền phải công khai danh mục tác phẩm được ủy quyền. Ngược lại, tổ chức, cá nhân sử dụng có trách nhiệm tìm hiểu quy định pháp luật, đối soát và thông báo cho tổ chức thu tiền bản quyền danh mục tác phẩm và thời lượng sử dụng để xác định mức phí phải trả.

Trước băn khoăn về việc nhiều tổ chức cùng đến một cơ sở kinh doanh để thu tiền bản quyền, đại diện Cục Bản quyền tác giả cho biết: Nghị định số 134/2026/NĐ-CP khuyến khích tổ chức, cá nhân thỏa thuận với các tổ chức quản lý tập thể để ủy quyền cho một đầu mối thực hiện việc thu tiền bản quyền nhằm tạo thuận lợi cho đơn vị sử dụng. Tuy nhiên, đây là quan hệ dân sự nên pháp luật không thể bắt buộc các tổ chức phải thống nhất một đơn vị đại diện.

Trong bối cảnh Việt Nam tham gia các điều ước quốc tế do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) quản lý, việc thực thi nghiêm quyền tác giả là yêu cầu của quá trình hội nhập và phát triển công nghiệp văn hóa. Chính phủ đã ban hành Nghị định số 341/2025/NĐ-CP ngày 26/12/2025 quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan. Nghị định quy định cụ thể chế tài xử lý đối với tổ chức quản lý tập thể và tổ chức được ủy quyền thu tiền bản quyền nếu không thực hiện công khai, minh bạch theo quy định pháp luật. Tuy nhiên, bên cạnh công tác kiểm tra, xử lý vi phạm, cơ quan quản lý nhà nước cần tăng cường phổ biến quy định về quyền và nghĩa vụ của tổ chức, cá nhân sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh.

Để tháo gỡ “nút thắt” hiện nay, cần đồng bộ cơ sở dữ liệu về tác phẩm âm nhạc và chủ thể quyền, công khai danh mục được ủy quyền của từng tổ chức, từng bước hình thành cơ chế “một cửa” trong cấp phép và thu tiền bản quyền theo hướng số hóa. Hệ thống quản lý bản quyền minh bạch, dễ tra cứu sẽ giúp người sử dụng xác định chủ sở hữu quyền, biết rõ mức phí và thực hiện thanh toán thuận lợi hơn. Cơ chế này vừa bảo đảm quyền lợi của nhạc sĩ, nhà sản xuất, nghệ sĩ biểu diễn vừa tạo môi trường khai thác âm nhạc hợp pháp, ổn định cho hoạt động kinh doanh dịch vụ.