Giữ văn hóa, khơi nguồn du lịch

Nằm ở cửa ngõ phía Đông của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn, xã Mậu Duệ là nơi hội tụ, sinh sống của nhiều dân tộc. Trải qua bao thế hệ, những làn điệu dân ca, lễ hội, trang phục truyền thống, tri thức dân gian được các cộng đồng gìn giữ, trao truyền, tạo nên bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Điểm thưởng trà tại vùng chè Shan tuyết Sa Lỳ tạo sản phẩm du lịch trải nghiệm đặc trưng.

Với tỷ lệ chiếm đa số, trong kho tàng văn hóa của người Tày Mậu Duệ, nổi bật có Lễ hội Tết cá hay còn gọi là Tết “Khẩu Ràng” được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia. Tết cá được tổ chức vào ngày mùng 9-9 âm lịch hằng năm. Mỗi gia đình sẽ làm mâm lễ với đủ các món chế biến từ cá chép ruộng như bánh chưng nhân cá, cá đồ măng chua, cá lam ống vầu, gỏi cá... Trước bàn thờ tổ tiên, con cháu thành kính dâng lễ vật, cầu mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống ấm no. Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, Tết cá còn kết tinh tri thức sản xuất và tinh thần gắn kết cộng đồng của người Tày. Những quy ước trong khi chế biến cá, trò chơi dân gian đua cá, những cuộc gặp gỡ của làng xóm bên mâm cơm ngày hội cũng tạo nên không gian văn hóa đặc sắc.

Làm nên sự đa dạng trong văn hóa của xã Mậu Duệ còn có những giá trị truyền thống đặc sắc của đồng bào Cờ Lao. Hiện nay, đồng bào Cờ Lao có 52 hộ với 212 nhân khẩu, sinh sống tại 2 thôn Hạt Đạt và Nà Luông. Bà con vẫn giữ các nghi lễ truyền thống như lễ trưởng thành, lễ cưới, lễ đặt tên cho con cùng những quy ước, nếp sống mang đậm bản sắc dân tộc. Người Cờ Lao còn lưu giữ kiến trúc nhà đất truyền thống một gian hai chái, trang phục với hoa văn đặc trưng và kho tàng dân ca phong phú, góp phần tạo nên bản sắc riêng của cộng đồng dân tộc rất ít người giữa miền đá Mậu Duệ.

Đồng chí Nguyễn Thị Dịu, Phó Chủ tịch UBND xã Mậu Duệ cho biết: “Xã xác định cộng đồng các dân tộc là chủ thể trong bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Bên cạnh gìn giữ các phong tục, tập quán, địa phương chú trọng đưa văn hóa dân tộc vào trường học, khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy dân ca, dân vũ, phục dựng và duy trì các lễ hội truyền thống. Đồng thời, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng, để di sản không chỉ được trao truyền cho thế hệ trẻ mà còn trở thành nguồn lực thúc đẩy phát triển kinh tế, nâng cao đời sống người dân”.

Thiếu nhi xã Mậu Duệ biểu diễn văn nghệ truyền thống phục vụ du khách tại điểm du lịch.

Những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ góp phần làm nên bản sắc riêng và đang tạo ra nền tảng để xã Mậu Duệ phát triển du lịch. Có thể kể đến việc tổ chức lễ hội Tết cá quy mô cấp xã gắn với các hoạt động trải nghiệm đã tạo thêm sức hấp dẫn thu hút nhiều du khách. Thông qua lễ hội mở ra cơ hội để người dân phát triển dịch vụ, quảng bá sản vật địa phương và tăng thu nhập từ du lịch.

Thời gian qua, xã Mậu Duệ còn phát huy lợi thế thiên nhiên và sản vật bản địa để đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Trong đó, vùng chè Shan tuyết cổ thụ được xem là “tài sản xanh” của địa phương. Hiện xã có 143,6 ha chè Shan tuyết, trong đó có gần 1.000 cây cổ thụ từ 100 đến 500 năm tuổi. Với khí hậu mát mẻ quanh năm, những cây chè sinh trưởng trên các triền núi cao đã tạo nên vùng nguyên liệu quý, cho chất lượng và hương vị đặc trưng.

Không chỉ mang giá trị kinh tế, kỹ thuật canh tác, chế biến chè Shan tuyết truyền thống của đồng bào Dao cũng trở thành nét văn hóa đặc sắc gắn với sinh kế của người dân. Để đưa lợi thế này trở thành sản phẩm du lịch, UBND xã Mậu Duệ đã xã hội hóa nguồn lực xây dựng điểm dừng chân tại vùng chè cổ thụ Sa Lỳ, thôn Nà Lầu, với khu ngắm cảnh, nhà trưng bày sản phẩm và không gian thưởng trà. Du khách có thể check-in giữa những đồi chè cổ thụ và hiểu hơn về nghề trồng chè, thưởng thức hương vị Shan tuyết và khám phá văn hóa gắn với cộng đồng người Dao.

Suối Bản Án với dòng nước trong xanh, nguyên sơ là điểm nhấn của điểm du lịch sinh thái Khau Cùa, xã Mậu Duệ.

Bên cạnh phát huy giá trị từ sản vật bản địa, xã Mậu Duệ tiếp tục khai thác những điểm đến trải nghiệm gắn với thiên nhiên. Trong đó, điểm du lịch sinh thái Khau Cùa đang được địa phương định hướng trở thành điểm nhấn, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Điểm du lịch này khai thác cảnh quan lòng suối Bản Án nguyên sơ, dòng nước trong xanh quanh năm, uốn lượn giữa những vách đá xen lẫn rừng già. Cùng với xây dựng chương trình thuyết minh điểm đến, địa phương cũng thường xuyên rà soát các điều kiện bảo đảm an toàn cho du khách.

Việc phát huy các giá trị văn hóa, cảnh quan và sản vật bản địa đã góp phần đưa du lịch xã Mậu Duệ từng bước khởi sắc. Riêng năm 2025, địa phương đón 230.000 lượt khách, trong đó có 180.000 lượt khách quốc tế và 50.000 lượt khách nội địa; tổng doanh thu từ hoạt động du lịch ước đạt 13,8 tỷ đồng. Những con số này cho thấy sức hấp dẫn của địa phương và khẳng định hướng đi đúng trong gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch.

Trong bối cảnh phát triển du lịch theo hướng xanh, bền vững, việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa các dân tộc là giải pháp tạo dựng lợi thế cạnh tranh cho điểm đến. Các giá trị văn hóa được xã Mậu Duệ bảo tồn sẽ là nền tảng để hình thành những sản phẩm du lịch đặc trưng, góp phần nâng cao đời sống người dân và lan tỏa hình ảnh vùng cao giàu bản sắc.

Bài, ảnh: Phạm Hoan