Giữ tiếng khèn Mông ở Cháng Pùng

Với đồng bào Mông, cây khèn không chỉ là nhạc cụ. Tiếng khèn có mặt trong nhiều dịp của đời người, từ ngày cưới hỏi, hội xuân gầu tào đến nghi lễ tiễn người quá cố về với tổ tiên. Người Mông cũng dùng tiếng khèn để tỏ tình và bày tỏ tâm sự. Tuy nhiên, nghề chế tác khèn đòi hỏi sự công phu, tỉ mỉ, ít thanh niên kiên nhẫn theo đuổi nên có thời điểm nghề này đứng trước nguy cơ mai một. Ở Cháng Pùng, anh Giàng Mí Gió (sinh năm 1994), dân tộc Mông đã chọn theo nghề và làm nghề có hiệu quả.

Cán bộ Phòng Văn hóa - Xã hội xã Thắng Mố trao đổi, tìm hiểu mô hình sản xuất khèn Mông thương phẩm tại gia đình anh Giàng Mí Gió.

Năm 2020, thấy quanh vùng ngày càng hiếm thợ làm khèn giỏi, anh Gió quyết tâm sang huyện Đồng Văn học nghề từ các nghệ nhân nhiều kinh nghiệm. Sau hai tháng miệt mài học từ sáng sớm đến đêm muộn, anh nắm được những kỹ thuật cơ bản và bắt tay làm những cây khèn đầu tiên.

Anh Gió chia sẻ: “Thời điểm bắt đầu đi học, mình chỉ nghĩ đơn giản là phải học lấy cái nghề để giữ gìn văn hóa của cha ông. Cây khèn mất đi thì người Mông mình cũng mất đi tiếng nói thiêng liêng nhất. Sau này làm được rồi, mình nhận thấy đây cũng chính là cơ hội để gia đình phát triển kinh tế ngay tại quê hương”.

Làm một cây khèn Mông hoàn chỉnh phải qua 7 đến 8 công đoạn, từ tìm nguyên liệu đến lắp ráp, căn chỉnh. Trúc làm khèn phải đạt độ bánh tẻ, cây quá già dễ giòn gãy, quá non thì âm bị đục. Thân khèn (bầu khèn) được đẽo gọt từ gỗ pơ mu hoặc các loại gỗ dẻo dai, không mối mọt, ghép khít, không để lọt khe hở.

Khó nhất là chế tác lá đồng (lam) và cân chỉnh âm thanh. Người thợ phải giũa từng mảnh đồng mỏng, đưa vào từng ống trúc rồi thử hơi liên tục. Chỉ cần mài lệch một ly hoặc độ dày lá đồng không đều, âm khèn sẽ lạc nhịp. Vì thế, ngoài đôi tay khéo, người thợ còn cần đôi tai nhạy để nhận ra đúng từng nốt nhạc.

Anh Giàng Mí Gió tỉ mỉ căn chỉnh từng ống trúc, lá đồng – công đoạn quan trọng nhất quyết định âm sắc của cây khèn Mông.

Hiện nay, trung bình mỗi tháng anh Gió làm được khoảng 10 cây khèn hoàn chỉnh, giá bán từ 3 đến 6 triệu đồng/cây, tùy chất liệu gỗ, độ tinh xảo và kích cỡ. Ngoài bán trực tiếp cho người dân trong vùng và khách du lịch đến cao nguyên đá, anh đăng hình ảnh, video giới thiệu quy trình làm khèn trên các nền tảng mạng xã hội. Nhờ chất lượng tốt, âm thanh trong trẻo, khèn của anh không chỉ phục vụ bà con các tỉnh miền núi phía Bắc mà còn có đơn đặt hàng của khách quốc tế, trong đó có kiều bào và khách hàng tại Mỹ, Trung Quốc.

Tính đến nay, xưởng nhỏ của anh đã xuất bán hơn 400 cây khèn các loại. Nghề chế tác mang lại cho anh thu nhập ổn định trên 10 triệu đồng mỗi tháng.

Mô hình của anh Gió không chỉ có ý nghĩa với kinh tế gia đình mà còn lan sang cộng đồng. Đây là kết quả cụ thể từ việc cấp ủy, chính quyền xã Thắng Mố thực hiện Tiểu dự án 1 – Dự án 10, tôn vinh, nhân rộng các điển hình tiên tiến dám nghĩ, dám làm, biến tri thức dân gian thành sinh kế.

Người dân thôn Cháng Pùng học tập kinh nghiệm làm khèn Mông từ anh Giàng Mí Gió.

Anh Sính Mí Và, Trưởng thôn Cháng Pùng cho biết: Thôn có truyền thống văn hóa lâu đời nhưng trước đây kinh tế chỉ phụ thuộc vào cây ngô, cây lúa, đời sống nhiều khó khăn. Từ khi mô hình của anh Giàng Mí Gió phát huy hiệu quả, nhiều người trong thôn đã tìm đến học hỏi. Đến nay, Cháng Pùng đã có 3 hộ gia đình cùng tham gia làm khèn Mông. Tiêu biểu như anh Giàng Mí Xá, hiện mỗi tháng cũng làm và xuất bán khoảng 10 cây khèn, đời sống gia đình khá giả hơn hẳn.

“Trước đây, việc tuyên truyền thường dừng ở nói cho bà con nghe. Nay xã chọn cách biểu dương những thanh niên như anh Giàng Mí Gió, Giàng Mí Xá ngay tại các buổi sinh hoạt thôn bản. Nhờ thế, người dân thấy rõ việc giữ gìn bản sắc dân tộc không phải là gánh nặng, mà có thể thành đòn bẩy kinh tế nếu biết nắm bắt cơ hội và chịu khó học hỏi” - anh Và cho biết thêm.

Thử âm thanh và kiểm tra độ chuẩn xác của sản phẩm trước khi bàn giao cho khách hàng.

Sự phát triển của nghề làm khèn cũng gắn với việc giữ nếp sống văn minh ở cơ sở. Khi hiểu đúng giá trị của tiếng khèn trong phong tục truyền thống, người dân dần tự giác bỏ các hủ tục tang ma rườm rà, tổ chức đám tang gọn gàng, tiết kiệm theo đúng quy ước thôn bản, vừa xây dựng nếp sống văn minh vừa giữ được cội nguồn.

Chiều xuống trên đỉnh dốc Cháng Pùng, tiếng dùi đục, tiếng thử khèn của những người thợ trẻ ở Cháng Pùng vẫn vang lên trên vách đá. Những cây khèn làm ra từ người trẻ đang vừa giữ bản sắc của đồng bào Mông, vừa góp phần cải thiện đời sống nơi vùng biên.

Bài, ảnh: Lý Thu