Giữ lửa nghề chạm bạc ở làng Chăm

Những sản phẩm được chế tác chủ yếu phục vụ các nghi lễ tâm linh, lễ trưởng thành và các sinh hoạt văn hóa đặc trưng của đồng bào Chăm.

Gần nửa thế kỷ giữ nghề tổ

Những ngày đầu tháng 6, chúng tôi đến nhà của nghệ nhân Đàng Thị Mỹ Trâm (thôn Bàu Trúc, xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hòa), một trong những hộ hiếm hoi còn gắn bó với nghề chạm bạc thủ công truyền thống của đồng bào Chăm.

Trong căn nhà nhỏ vừa là nơi sinh hoạt, vừa là xưởng chế tác, dưới đôi bàn tay khéo léo của những người thợ, từng tấm kim loại dần thành hình những sản phẩm độc đáo với các hoa văn tinh xảo mang đậm dấu ấn văn hóa Chăm.

Nghệ nhân Đàng Thị Mỹ Trâm cho biết, nghề chạm bạc được lưu truyền trong gia đình theo hình thức “cha truyền con nối”. Cha bà là nghệ nhân Đàng Giáo Chức, đã truyền lại kỹ thuật chế tác cho con gái. Sau đó, bà tiếp tục truyền nghề cho chồng cùng hai người con gái và vài người thân trong tộc họ để tiếp tục giữ nghề. Đã gần nửa thế kỷ, gia đình bà được coi là gia đình duy nhất ở làng Bàu Trúc duy trì nghề truyền thống này.

Theo bà Trâm, để trở thành một người thợ chạm bạc lành nghề không chỉ có năng khiếu mà còn phải có sự kiên trì và niềm đam mê nghề. Mỗi sản phẩm đều trải qua nhiều công đoạn công phu, từ tạo hình, gò nắn kim loại đến chạm khắc hoa văn.

Người thợ phải thực hiện từng đường nét chính xác bằng tâm huyết, mới có thể tạo ra những sản phẩm đẹp, bền và được khách hàng tin tưởng.

Khó nhất là công đoạn chạm trổ. Người thợ phải tập trung cao độ, thực hiện từng đường nét chính xác bằng tâm huyết để tạo nên những họa tiết như rồng, phượng, hoa lá cách điệu hay các biểu tượng văn hóa đặc trưng của người Chăm, mới có thể tạo ra những sản phẩm đẹp, bền và được khách hàng tin tưởng.

Chị Kinh Thị Mộng Ngưng, một trong hai người con gái của nghệ nhân Mỹ Trâm được gia đình đánh giá là người có nhiều tố chất để tiếp nối nghề truyền thống.

Bên chiếc bàn làm việc đã nhuốm màu thời gian, chị Ngưng cẩn thận hoàn thiện từng chi tiết nhỏ trên sản phẩm. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi sự tập trung và độ chính xác rất cao.

Chị Kinh Thị Mộng Ngưng, một trong hai người con gái của nghệ nhân Mỹ Trâm được gia đình đánh giá là người có nhiều tố chất để tiếp nối nghề truyền thống.

Chị Ngưng nhớ lại những ngày đầu học nghề với không ít khó khăn. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến sản phẩm bị hỏng và phải làm lại từ đầu.

“Khi mới học nghề, tôi từng làm hỏng không ít sản phẩm và nhiều lần nản lòng lắm. Nhưng vì mong muốn giữ gìn nghề truyền thống của gia đình cho nên tôi vẫn kiên trì theo đuổi. Trong các công đoạn, chạm khắc hoa văn là khó nhất, phải mất nhiều năm rèn luyện mới có thể thành thạo”, chị Ngưng chia sẻ.

Gìn giữ ký ức, giá trị văn hóa của cộng đồng

Theo ông Đàng Chí Quyết, Bí thư Chi bộ thôn Bàu Trúc, nhờ nghề chạm bạc, gia đình nghệ nhân Đàng Thị Mỹ Trâm có nguồn thu nhập ổn định, nuôi dạy con cái trưởng thành và tiếp tục đóng góp tích cực cho địa phương. Quan trọng hơn, họ đang góp phần gìn giữ một nghề truyền thống có nguy cơ mai một.

Trải qua nhiều năm gắn bó với nghề, gia đình bà Mỹ Trâm đã chế tác hàng nghìn sản phẩm phục vụ đồng bào Chăm tại Khánh Hòa, Lâm Đồng và nhiều địa phương khác. Các sản phẩm phổ biến gồm hũ đựng vôi, chén đựng nước, khay trầu, hộp trầu, cổ bồng trầu, ống nhổ và nhiều vật dụng sử dụng trong các nghi lễ truyền thống. Tùy loại sản phẩm, giá bán từ 100.000 đồng đến hàng triệu đồng.

Trước đây, những vật phẩm này được làm hoàn toàn bằng bạc ròng nhưng do giá bạc ngày càng tăng, cho nên có nhiều sản phẩm được thay thế bằng nhôm hoặc đồng để phù hợp với điều kiện kinh tế của người dân. Tuy chất liệu thay đổi nhưng các nghệ nhân vẫn gìn giữ nguyên vẹn những hoa văn truyền thống và giá trị văn hóa Chăm được chạm trổ trên sản phẩm.

Do giá bạc ròng tăng, cho nên các nghệ nhân dùng nhôm hoặc đồng để chế tác sản phẩm phù hợp với điều kiện kinh tế của người dân. Tuy chất liệu thay đổi nhưng các nghệ nhân vẫn gìn giữ nguyên vẹn những hoa văn truyền thống và giá trị văn hóa Chăm được chạm trổ trên sản phẩm.

Với gia đình nghệ nhân Đàng Thị Mỹ Trâm, nghề chạm bạc vừa là kế sinh nhai, vừa là cách gìn giữ ký ức văn hóa của cộng đồng, lưu giữ những giá trị truyền thống được trao truyền qua nhiều thế hệ người Chăm.

Giữa nhịp sống hiện đại với nhiều nghề mới xuất hiện, tiếng búa gõ đều đặn trong căn nhà nhỏ ở làng Bàu Trúc vẫn vang lên mỗi ngày như minh chứng cho sự bền bỉ của những người thợ quyết giữ nghề tổ. Chính họ đang lặng lẽ giữ lửa cho một di sản văn hóa độc đáo của đồng bào Chăm để không mai một trước dòng chảy của thời gian.