Giới hạn của AI trên sân khấu

Trí tuệ nhân tạo đã bước lên sân khấu theo nghĩa gần như trực tiếp. Nó có thể tạo lời thoại, phản ứng với diễn viên và tham gia những màn ứng tác vốn lâu nay được xem là lãnh địa đặc biệt của con người. Nhưng càng làm được nhiều, AI càng đặt ra câu hỏi khó hơn: sáng tạo có phải chỉ là khả năng sản xuất ra thứ gì đó mới?

Với Piotr Mirowski, nhà khoa học máy tính kiêm diễn viên người Ba Lan, câu trả lời không đơn giản. Ông đã dành nhiều năm để đưa mô hình ngôn ngữ vào Improbotics, dự án kết hợp diễn viên người thật với AI. Tác phẩm “Improbotics Presents: Artificial Reality” (tạm dịch: “Improbotics giới thiệu: Thực tại nhân tạo”) thậm chí để người biểu diễn bị thay thế bằng phiên bản AI của chính họ.

Nhà khoa học máy tính kiêm diễn viên người Ba Lan Piotr Mirowski. Ảnh: piotrmirowski.com

Mirowski bắt đầu thử nghiệm sau khi nhận thấy các mô hình dự đoán từ tiếp theo có thể tạo lời thoại khá trôi chảy, trong khi người thật đôi khi bị sự tự kiểm duyệt cản trở khi ứng tác. Ông tự xây dựng một mô hình, huấn luyện bằng phụ đề và lời thoại phim rồi đưa lên một sân khấu nhỏ tại London.

AI có lợi thế trong ứng tác nhờ phản ứng nhanh, ít bị cản trở bởi tâm lý sợ sai và có thể tạo ra nhiều phương án cùng lúc. Tuy nhiên, theo Piotr Mirowski, khả năng tạo nội dung nhanh không đồng nghĩa với sáng tạo có ý nghĩa.

Một câu thoại trên sân khấu còn phụ thuộc vào chủ ý của người viết, trải nghiệm của diễn viên và phản ứng của khán giả. Đây là những yếu tố mà máy móc mới chỉ có thể mô phỏng.

Improbotics vì thế không giao toàn bộ quá trình sáng tạo cho AI. Nhóm hiện có 11 thành viên và còn cần thêm nhân sự chuyên vận hành công nghệ.

Điều đó cho thấy việc đưa AI lên sân khấu không đồng nghĩa với giảm vai trò của con người. Trái lại, công nghệ tạo thêm những công việc mới về thiết kế, kiểm soát và phối hợp trong quá trình biểu diễn.

Nghiên cứu công bố năm 2025 trên tạp chí “Tương lai bền vững”, dựa trên 24 cuộc phỏng vấn với những người làm sân khấu đang sử dụng hoặc tìm hiểu AI, cũng cho thấy công nghệ đã được thử nghiệm trong nhiều khâu sáng tạo và vận hành. Dù vậy, những người trong nghề vẫn nhấn mạnh sự cần thiết của con người trong quá trình sáng tạo, đồng thời yêu cầu minh bạch và kiểm soát khi đưa AI vào nghệ thuật.

Buổi biểu diễn Improbotics: Rosetta Code tại Nhà hát Cockpit ở London. Ảnh: piotrmirowski.com

Sức hấp dẫn của nhà hát không chỉ nằm ở lời thoại hay câu chuyện. Khán giả còn đến để chứng kiến một người thật đứng trước mình, có thể thành công, thất bại, quên lời hoặc phản ứng theo cách không thể lặp lại hoàn toàn.

Mirowski cho rằng người xem vẫn “khao khát những trải nghiệm chân thực, đậm chất con người”. Với “Artificial Reality”, cấu trúc của tác phẩm vẫn do đội ngũ gồm diễn viên, diễn viên hài và nhà thiết kế chuyên nghiệp xây dựng thay vì giao cho AI.

Khảo sát của Improbotics tại Edinburgh Fringe năm 2023 cho thấy khán giả cởi mở hơn khi AI hỗ trợ con người sáng tạo, nhưng ít hào hứng hơn nếu công nghệ tự mình trở thành người kể chuyện. Người xem có thể chấp nhận AI như một công cụ, song vẫn quan tâm đến việc ai thực sự đứng sau tác phẩm. Khi sản phẩm do máy tạo ra ngày càng giống sản phẩm của con người, dấu ấn và trách nhiệm của người sáng tạo càng trở nên quan trọng.

Trong báo cáo về AI và văn hóa công bố tại MONDIACULT 2025, UNESCO cũng nhấn mạnh việc ứng dụng AI cần đi cùng với việc bảo vệ quyền của người sáng tạo, sự đa dạng văn hóa và vai trò của con người trong nghệ thuật.

Công nghệ vẫn có thể giúp giảm chi phí, hỗ trợ sản xuất và mở ra những hình thức biểu diễn mới. Mirowski đồng thời cảnh báo về tác động của AI đối với việc làm sáng tạo, xã hội và môi trường. Trên sân khấu, AI có thể viết nhanh hơn, tạo nhiều phương án hơn và thậm chí cùng diễn với con người, nhưng giá trị của buổi diễn vẫn phụ thuộc vào những người đưa ra lựa chọn nghệ thuật, phản ứng với khán giả và biến lời thoại thành trải nghiệm mà người xem thực sự cảm nhận được.