Khói mù do cháy rừng từ Indonesia: Phép thử năng lực phối hợp của ASEAN

Những cơn mưa rải rác đã giúp số điểm nóng cháy rừng tại Indonesia giảm đáng kể, nhưng vẫn chưa đủ để Đông Nam Á có thể yên tâm rằng cuộc khủng hoảng khói mù đang dần lắng xuống.

Indonesia hiện vẫn phải huy động hơn 69.000 nhân viên chữa cháy cùng khoảng 50 máy bay để phục vụ công tác dập lửa và điều chỉnh thời tiết.

Trong hơn một tuần, số điểm nóng đã giảm từ hơn 1.200 xuống còn 565. Lượng khí CO2 phát thải từ các đám cháy cũng giảm xuống còn 14,44 triệu tấn trong tuần gần nhất.

Khói từ các đám cháy rừng tại Indonesia. Ảnh: FAO

Những con số này cho thấy tín hiệu môi trường được cải thiện, song chưa phản ánh đầy đủ mức độ phức tạp của các đám cháy âm ỉ dưới lớp đất than bùn.

Người phát ngôn Cơ quan Giảm nhẹ thiên tai Indonesia Berton Panjaitan cho biết, xu hướng giảm số điểm nóng “vẫn biến động và chưa đồng đều giữa các khu vực”. Ông cảnh báo các điểm cháy mới vẫn có thể xuất hiện nếu lượng mưa phân bố không đồng đều và những nguyên nhân gốc rễ gây cháy chưa được xử lý triệt để.

Đó cũng là lý do khói mù tiếp tục là vấn đề chung của cả khu vực, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi Indonesia.

Trung tâm Khí tượng chuyên ngành ASEAN ghi nhận tình trạng khói mù xuyên biên giới từ mức trung bình đến dày đặc tại một số khu vực ở bán đảo Malaysia, Singapore, Kalimantan, Sumatra và phía Tây Sarawak. Một số trạm quan trắc tại Malaysia và Singapore đã ghi nhận chất lượng không khí ở mức không tốt cho sức khỏe, trong khi khu vực phía Nam ASEAN vẫn đứng trước nguy cơ hứng chịu những đợt khói mù nghiêm trọng.

Tác động của khói mù đã vượt xa câu chuyện về tầm nhìn hạn chế hay bầu trời mờ đục. Malaysia từng phải đóng cửa trường học tại nhiều bang và vùng lãnh thổ khi ô nhiễm không khí lên mức có hại cho sức khỏe.

Tại Singapore, khói từ Kalimantan có thời điểm bị gió Đông Nam đẩy thẳng về phía đảo quốc, khiến chỉ số chất lượng không khí trung bình 24 giờ chạm ngưỡng không lành mạnh.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi cốt lõi không còn là quốc gia nào chịu ảnh hưởng nặng nề hơn, mà là liệu ASEAN có thể chuyển các cảnh báo khí tượng thành hành động kịp thời trước khi khói mù lan qua biên giới hay không. Sau nhiều tuần chịu sức ép, Indonesia đã đồng ý tiếp nhận hỗ trợ từ các nước láng giềng. Malaysia đề nghị điều ba máy bay trực thăng, một máy bay phản lực và 52 nhân viên sang hỗ trợ, trong khi Singapore cũng tuyên bố sẵn sàng tham gia.

Diễn biến này cho thấy một điểm nghẽn lâu nay trong cơ chế phối hợp khu vực: Dù các nước có khả năng hỗ trợ lẫn nhau, việc huy động nguồn lực vẫn phụ thuộc đáng kể vào đề nghị và quyết định của quốc gia nơi xảy ra cháy.

Theo Hiệp định ASEAN về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới, các cơ quan quốc gia có trách nhiệm hành động trước; cơ chế hỗ trợ khu vực được kích hoạt khi quốc gia liên quan tuyên bố tình trạng khẩn cấp và đề nghị Trung tâm Điều phối ASEAN hỗ trợ. Cách tiếp cận này bảo đảm tôn trọng chủ quyền quốc gia.

Tuy nhiên, trong một cuộc khủng hoảng mà gió có thể đưa khói mù sang lãnh thổ nước khác chỉ trong thời gian ngắn, sự chậm trễ trong quyết định ở cấp quốc gia cũng có thể khiến phản ứng của cả khu vực bị chậm lại.

Trên thực tế, ASEAN không thiếu các khuôn khổ hợp tác. Hiệp định về ô nhiễm khói mù xuyên biên giới được ký năm 2002 và hiện đã được tất cả các nước thành viên phê chuẩn.

Lộ trình ASEAN không khói mù giai đoạn 2023-2030 tiếp tục đặt mục tiêu xây dựng một khu vực không còn khói mù xuyên biên giới vào năm 2030... Thách thức lớn nhất nằm ở khoảng cách giữa cam kết và thực thi. ASEAN đã bắt đầu nhìn thấy vấn đề này.

Tại cuộc họp cấp bộ trưởng tiểu vùng về khói mù trong năm nay, các bên nhất trí nghiên cứu đưa “ngoại giao khoa học” vào khuôn khổ hợp tác, đồng thời xem xét tăng cường nguồn lực cho Quỹ Kiểm soát ô nhiễm khói mù xuyên biên giới, nhằm hỗ trợ nghiên cứu và phối hợp khu vực.

Vấn đề khói mù xuyên biên giới dự kiến tiếp tục được các ngoại trưởng ASEAN thảo luận trước thềm hội nghị cấp cao tháng tới. Những đám khói từ Sumatra hay Kalimantan vì thế đang đặt khu vực trước một lựa chọn rõ ràng: Tiếp tục trông chờ vào mưa và sự thay đổi của hướng gió, để mỗi quốc gia tự xử lý các đám cháy trên lãnh thổ của mình, hay biến những cơ chế hợp tác hiện có thành một hệ thống phản ứng sớm hơn, chia sẻ dữ liệu sâu rộng hơn và xác định trách nhiệm minh bạch hơn.

Mùa mưa rồi sẽ đến, bầu trời có thể lại trong xanh. Nhưng nếu cơ chế hợp tác chỉ thực sự được thúc đẩy khi khói mù đã vượt qua biên giới, cuộc khủng hoảng tiếp theo vẫn có thể bắt đầu bằng câu hỏi quen thuộc: Ai phải hành động trước?