Giáo dục trong kỷ nguyên AI, từ sử dụng đến làm chủ công nghệ

Tháng 5/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đặt vấn đề phải đưa AI vào giáo dục từ phổ thông đến đại học. Sau đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức thí điểm nội dung giáo dục AI tại một số trường trong năm học 2025–2026; trên kết quả thí điểm, từ năm học 2026–2027 triển khai đại trà ở các trường phổ thông trên toàn quốc. Với giáo dục nghề nghiệp và đại học, Chính phủ đặt mục tiêu trang bị năng lực AI cho người học và đào tạo nhân lực AI chuyên sâu đến năm 2030.

Hành trình phổ cập AI trong trường học

Ngày 5/9 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã gửi thư cho các thầy cô giáo và học sinh nhân lễ khai giảng năm học mới. Trong thư, đồng chí nhấn mạnh: "Trước những thay đổi sâu sắc của khoa học, công nghệ và trí tuệ nhân tạo, giáo dục phải chủ động mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, nâng cao chất lượng dạy và học. Công nghệ phải phục vụ con người và làm cho giáo dục tốt đẹp hơn. Càng ứng dụng công nghệ hiện đại, nhà trường càng phải bồi đắp tư duy độc lập, liêm chính học thuật, trách nhiệm, ý thức công dân và những giá trị nhân văn không máy móc nào có thể thay thế".

Tổng Bí thư Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chủ trì phiên họp của Thường trực Ban Chỉ đạo. (Ảnh: Đăng Khoa)

Hơn một năm trước, trong các phát biểu của mình, Tổng Bí thư Tô Lâm đặt vấn đề phải đưa AI vào giáo dục từ phổ thông đến đại học. Tại phiên họp Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào tháng 5/2025, đồng chí Tổng Bí thư đề nghị ngành giáo dục xác định AI nên được đào tạo từ lớp nào, bắt đầu từ đâu, với chương trình ra sao.

Từ những yêu cầu đó, AI dần được đặt vào một lộ trình ở nhiều cấp học, từ phổ thông đến giáo dục nghề nghiệp và đại học. Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo ban hành tháng 8/2025 xác định nâng cao năng lực số và AI cho người học, nhà giáo; nghiên cứu đưa kiến thức AI vào chương trình phổ thông; đồng thời tích hợp phân tích dữ liệu, AI vào đào tạo đại học và ứng dụng công nghệ này trong quản lý, tổ chức giáo dục.

Từ những thí điểm đầu tiên

Ở bậc phổ thông, bước đi đầu tiên là thử nghiệm thay vì áp dụng đồng loạt. Cuối năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Khung nội dung thí điểm giáo dục AI cho học sinh phổ thông và hướng dẫn triển khai trong năm học 2025-2026. Thay vì bắt buộc mở một môn học riêng, các trường có thể lựa chọn cách phù hợp với điều kiện thực tế như lồng ghép vào môn học, tổ chức chuyên đề, STEM, câu lạc bộ, dự án hoặc hoạt động trải nghiệm.

Quá trình thí điểm đồng thời được theo dõi để điều chỉnh trước khi nhân rộng. Trong năm 2026, Bộ yêu cầu các địa phương tổng hợp quy mô triển khai, hình thức tổ chức, kết quả tập huấn và những khó khăn tại cơ sở; sau đó tiếp tục khảo sát cán bộ quản lý, giáo viên và học sinh.

Các báo cáo địa phương và cấp trường cho thấy AI đã bắt đầu đi vào lớp học, nhưng mức độ triển khai còn khác nhau tùy hạ tầng, đội ngũ và cách tổ chức của từng trường.

Tại Lâm Đồng, năm học 2025-2026 có 47 trường thí điểm, gồm 16 trường tiểu học, 16 trường THCS và 15 trường THPT.

Ở Điện Biên, Trường Tiểu học Thanh Yên triển khai nội dung AI tại 20 lớp với 572 học sinh, sau khi 2 cán bộ quản lý và 34 giáo viên tham gia tập huấn, bồi dưỡng. Nhà trường ghi nhận những khó khăn như chưa có thời lượng riêng, thiết bị công nghệ chưa đồng bộ và một bộ phận giáo viên còn hạn chế khi tiếp cận công nghệ mới.

Tương tự, Trường THCS Hải Phương, Ninh Bình cho biết 100% học sinh được tiếp cận AI tích hợp trong môn Tin học, nhưng đường truyền, cấu hình máy tính và khả năng tích hợp AI của giáo viên vẫn là những điểm nghẽn.

Cuối năm 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Khung nội dung thí điểm giáo dục AI cho học sinh phổ thông và hướng dẫn triển khai trong năm học 2025-2026. (Ảnh minh hoạ)

Từ giai đoạn thử nghiệm, chính sách bắt đầu chuyển sang mở rộng quy mô và xác lập mục tiêu dài hạn. Tháng 8/2026, Chính phủ phê duyệt Chương trình quốc gia phát triển nhân lực trí tuệ nhân tạo, đặt mục tiêu đến năm 2030 ít nhất 80% học sinh phổ thông được trang bị kiến thức, kỹ năng AI cơ bản; ít nhất 80% người học giáo dục nghề nghiệp và 100% người học đại học được trang bị kiến thức, kỹ năng AI.

Chương trình đồng thời hướng tới đào tạo, chuyển đổi và bồi dưỡng tối thiểu 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên có năng lực ứng dụng AI, trong đó ít nhất 10.000 nhân lực AI trình độ cao.

Đến triển khai đồng loạt trên toàn quốc

Với giáo dục phổ thông, năm học 2026-2027 đánh dấu bước chuyển từ thí điểm sang triển khai trên toàn quốc. Theo Khung nội dung giáo dục AI được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành ngày 18/8/2026, phần nội dung cốt lõi có thời lượng 12 tiết mỗi lớp trong một năm học, nhưng các trường vẫn được lựa chọn cách tổ chức linh hoạt. Mục tiêu không chỉ là giúp học sinh biết sử dụng công cụ, mà còn hình thành khả năng kiểm chứng thông tin, tư duy phản biện và thói quen sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm.

Trong bức tranh chung đó, AI đang được thử nghiệm không chỉ như một nội dung để học sinh tiếp cận, mà còn như công cụ hỗ trợ chính quá trình dạy học.

Tại Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Thanh Hóa, giáo viên lớp 2 sử dụng AI để xây dựng nhân vật hỗ trợ bài giảng, chuyển văn bản thành giọng nói, hình ảnh, video và tổng hợp học liệu. Nhà trường yêu cầu học sinh đối chiếu thông tin do AI cung cấp với nhiều nguồn, tránh biến công cụ thành nơi “làm bài hộ”. FPT là một trường hợp có hoạt động đào tạo AI trải từ phổ thông đến cao đẳng và đại học, với trọng tâm khác nhau theo từng nhóm người học.

Ở bậc phổ thông, FPT Schools xây dựng hoạt động giáo dục trải nghiệm công nghệ từ lớp 1 đến lớp 12. Học sinh tiểu học làm quen với tư duy thuật toán, nhận diện AI và tương tác an toàn với công nghệ; lên THCS, nội dung mở rộng sang dữ liệu, lập trình, AI liên môn và phản biện thông tin do máy tạo; ở THPT, học sinh tiếp cận sâu hơn với thuật toán, AI kết hợp Robotics, nghiên cứu khoa học và sản phẩm ứng dụng.

FPT là một trường hợp có hoạt động đào tạo AI trải từ phổ thông đến cao đẳng và đại học, với trọng tâm khác nhau theo từng nhóm người học.

Ở bậc cao đẳng, FPT Polytechnic đào tạo chuyên ngành Lập trình ứng dụng Trí tuệ nhân tạo thuộc ngành Lập trình máy tính, với chương trình hai năm, từ dữ liệu, máy học đến học sâu, xử lý ngôn ngữ tự nhiên, thị giác máy tính, thực tập và dự án tốt nghiệp.

Ở bậc đại học, Trường Đại học FPT có chuyên ngành Trí tuệ nhân tạo; năm 2026 mở thêm hướng Robot và Trí tuệ nhân tạo, kết hợp AI với robotics, hệ thống nhúng và thị giác máy tính. FPT cũng đồng hành với kỳ thi chọn đội tuyển Olympic Trí tuệ nhân tạo do Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, cung cấp nền tảng thi trên hạ tầng FPT AI Factory; vòng sơ loại thu hút 1.188 thí sinh từ 32 đơn vị.

Giữ tư duy độc lập để làm chủ công nghệ

Từ các mục tiêu chính sách và mô hình đang triển khai, có thể thấy yêu cầu về AI tăng dần theo trình độ người học nhưng không phải một ranh giới cứng. Ở phổ thông, trọng tâm là hiểu biết nền tảng, sử dụng, kiểm chứng và ứng xử có trách nhiệm với AI; ở giáo dục nghề nghiệp và đại học, yêu cầu mở rộng sang ứng dụng trong nghề nghiệp, phát triển hệ thống và đào tạo nhân lực chuyên sâu. “Làm chủ” vì vậy nên được đánh giá qua năng lực thực tế của người học, thay vì chỉ qua tên môn học hay ngành đào tạo.

Ngày 25/8/2026, khi đánh giá một năm thực hiện Nghị quyết 71, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lưu ý một năm qua chủ yếu mới tạo nền tảng, còn chuyển biến về chất lượng người dạy, người học và nguồn nhân lực chưa thật sự rõ nét.

Với AI, Tổng Bí thư nhấn mạnh công nghệ phải phục vụ giáo dục, không thay người học suy nghĩ, mà phải giúp người học sâu hơn, tư duy tốt hơn và sáng tạo nhiều hơn.

Hơn một năm sau những chỉ đạo đầu tiên, câu hỏi đã chuyển từ “có đưa AI vào giáo dục hay không” sang một bài toán khó hơn: đưa AI vào như thế nào để trở thành năng lực thật của người học, đồng thời vẫn giữ được tư duy độc lập, khả năng sáng tạo và vai trò dẫn dắt của người thầy.

Như trong bức thư của mình gửi tới ngành giáo dục nhân dịp khai giảng năm học mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhắn nhủ: "Thế giới đang đổi thay từng ngày. Điều đã học có thể nhanh chóng trở nên cũ, nhưng tinh thần ham học, bản lĩnh, khả năng sáng tạo, lòng trung thực và nghị lực vươn lên sẽ luôn có giá trị. Tôi mong các cháu nuôi dưỡng ước mơ, bền bỉ học tập, làm chủ công nghệ, biết đứng dậy sau thất bại và đem tài năng của mình phụng sự Nhân dân, đất nước".