Giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa

Thành phố Hà Nội đang hoàn thiện hồ sơ, chuẩn bị gửi báo cáo tóm tắt hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa tới Trung tâm Di sản thế giới để Ủy ban Di sản thế giới xem xét, ghi danh vào Danh sách đề cử dự kiến đầu năm 2027.

Những giá trị nổi bật toàn cầu

Thành cổ Cổ Loa và những câu chuyện lịch sử, những truyền thuyết quanh Thành cổ và các nhân vật như: An Dương Vương, Mỵ Châu-Trọng Thủy, Cao Lỗ... đã được biết đến trong nhiều thế kỷ.

Từ năm 1959 đến nay, hàng chục di chỉ khảo cổ phát lộ, được khai quật, nghiên cứu đã minh chứng những ký ức lịch sử bằng vật chất. Hiện Khu di tích Cổ Loa có 17 di chỉ khảo cổ, là địa điểm hiếm hoi có sự phát triển liên tục của bốn nền văn hóa: Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn.

Khảo cổ học cho thấy vùng đất Cổ Loa đã có những lớp cư dân sinh sống trong thời gian kéo dài khoảng 2.000 năm trước khi An Dương Vương đến xây thành. Song, nổi bật nhất trong các phát hiện vẫn là về thế kỷ III trước Công nguyên, khi An Dương Vương định đô ở Cổ Loa, xây dựng nhà nước Âu Lạc.

Các cuộc khai quật khảo cổ đã làm rõ cấu tạo, quy mô tường thành và kho hiện vật đồ sộ, gồm nhiều loại hình như: Công cụ lao động mà nổi bật nhất là bộ sưu tập lưỡi cày đồng; vũ khí với mũi tên, dao găm, rìu chiến; dụng cụ dùng trong sinh hoạt... minh chứng cho sự phát triển rực rỡ của văn hóa Đông Sơn dưới thời An Dương Vương. Đặc biệt hơn cả là trống đồng Cổ Loa (đã được công nhận là Bảo vật quốc gia) - một trong những trống đồng đẹp nhất hiện nay.

Phó Giáo sư Lại Văn Tới (Viện Nghiên cứu văn minh châu Á) cho biết: “Ngoài ba vòng thành Cổ Loa đã được nghiên cứu, chúng tôi còn phát hiện bên ngoài thành ngoại một khoảng khá xa có một lớp lũy tiền đồn, hệ thống móng cọc gia cố và dấu tích công trình xây dựng. Điều này chứng tỏ quy mô, cấu trúc tòa thành rất phức tạp, không chỉ nằm ở ba vòng thành của di tích”.

Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, Phó Giáo sư Tống Trung Tín cho biết thêm, trong các phát hiện về thời An Dương Vương, có đến 45 lò nấu đồng, đây là quy mô luyện kim rất lớn. Những phát hiện còn minh chứng Cổ Loa là một trung tâm vừa hội tụ sản phẩm của nơi khác, vừa là nơi cung cấp đồ đồng cho các nơi.

Giá trị của Khu di tích Cổ Loa đã được thừa nhận. Song, để trở thành Di sản Văn hóa thế giới, cần nhận diện rõ tiêu chí về Giá trị nổi bật toàn cầu của Công ước Di sản thế giới. Sau quá trình nghiên cứu, được sự thống nhất của các cơ quan chuyên môn, Thành phố Hà Nội lựa chọn hai tiêu chí (iii) và (iv).

Tiến sĩ Vũ Văn Quân (Trường đại học Khoa học Xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho biết: “Cổ Loa đáp ứng tiêu chí (iii) bởi hiếm có nơi nào ở Đông Nam Á còn bảo tồn được đầy đủ và liên tục các giai đoạn văn hóa phản ánh sự phát triển của một nền văn minh bản địa trong suốt hơn hai thiên niên kỷ trước khi hình thành nước và đạt đến đỉnh cao trong thời kỳ Âu Lạc.

Toàn bộ những thành tựu đó được vật chất hóa trung tâm quyền lực của một nhà nước sớm. Sau khi nhà nước Âu Lạc kết thúc, Cổ Loa còn nhiều lần được chọn làm trung tâm chính trị, quân sự; được bảo tồn liên tục về không gian thiêng, gồm đền, miếu, các truyền thuyết, lễ hội hàng nghìn năm sau đó. Với tiêu chí (iv), di tích Cổ Loa là thí dụ nổi bật về loại hình thành lũy bằng đất quy mô lớn được quy hoạch và xây dựng vào giai đoạn đầu của quá trình hình thành các nhà nước sớm ở Đông Nam Á”.

Bảo tồn, phát huy giá trị lâu dài

Ngày 13/11/2025, Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội có văn bản gửi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xem xét, trình Thủ tướng Chính phủ cho phép lập hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa đệ trình UNESCO ghi danh vào Di sản Văn hóa thế giới. Tiếp đó, thành phố triển khai các bước xây dựng hồ sơ di sản.

Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc cho biết: Giai đoạn 2007-2008, sau khi khảo sát di tích Cổ Loa, các chuyên gia của UNESCO đã đề xuất Việt Nam sớm xây dựng hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa là di sản thế giới. Nhắc lại câu chuyện đó để thấy rằng, thế giới đã công nhận giá trị di tích Cổ Loa từ rất lâu.

Giai đoạn 2007-2008, sau khi khảo sát di tích Cổ Loa, các chuyên gia của UNESCO đã đề xuất Việt Nam sớm xây dựng hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa là di sản thế giới. Nhắc lại câu chuyện đó để thấy rằng, thế giới đã công nhận giá trị di tích Cổ Loa từ rất lâu.

Phó Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Việt Nam, Giáo sư Nguyễn Quang Ngọc

Sau quá trình nghiên cứu, lấy ý kiến các cơ quan, các nhà khoa học, Thành phố Hà Nội đang hoàn thiện Dự thảo Báo cáo tóm tắt đệ trình UNESCO đưa Khu di tích Cổ Loa vào Danh sách đề cử dự kiến Di sản thế giới. Báo cáo này sẽ được gửi tới Trung tâm Di sản thế giới vào tháng 9/2026, để Ủy ban Di sản thế giới xem xét vào tháng 2/2027. Đây là những khâu quan trọng để Khu di tích Cổ Loa trở thành Di sản Văn hóa thế giới trong tương lai.

Khu di tích Cổ Loa (Thành phố Hà Nội). (Ảnh: HỮU NGHỊ)

Tại hội thảo Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa tổ chức ngày 12/8/2026, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong nhấn mạnh: “Hà Nội vừa mới thông qua Quy hoạch xây dựng, phát triển Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Trong đó, khu vực phía bắc là một động lực phát triển quan trọng. Việc bảo tồn, phát huy giá trị di tích Cổ Loa phải đặt trong quá trình phát triển đó. Thành phố Hà Nội sẽ đặt hàng các nhà khoa học và chỉ đạo các cơ quan chuyên môn hệ thống hóa và nghiên cứu tổng thể về di tích Cổ Loa, cũng như các di sản ở phía bắc, xác định các khu vực ưu tiên để tập trung nguồn lực; đồng thời tiến hành số hóa phục vụ giáo dục, tuyên truyền, quảng bá. Trong tương lai, Khu di tích Cổ Loa sẽ thành Công viên di sản. Bởi vậy chúng ta phải chuẩn bị sớm về phương thức vận hành, khai thác Công viên di sản để đạt hiệu quả cao nhất”.