Đưa sân khấu vào chuỗi giá trị văn hóa

Nhiều đơn vị sân khấu vẫn vận hành theo quy trình quen thuộc: dàn dựng, biểu diễn theo đợt, đưa tác phẩm lưu kho sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Sự kết nối giữa sân khấu với du lịch, giáo dục, truyền thông, công nghệ và các ngành sáng tạo khác còn rời rạc, chưa đủ sức kéo dài vòng đời tác phẩm, mở rộng công chúng và hình thành những chuỗi giá trị bền vững.

Những chuyển động tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thời gian gần đây đang gợi mở một cách tiếp cận rộng hơn. Hà Nội chú trọng phát triển thị trường sản phẩm văn hóa, mở rộng không gian hoạt động nghệ thuật biểu diễn và khai thác các giá trị di sản trong đời sống đương đại. Thành phố Hồ Chí Minh xác định nghệ thuật biểu diễn là 1 trong 8 lĩnh vực công nghiệp văn hóa được ưu tiên phát triển đến năm 2030, bên cạnh điện ảnh, mỹ thuật, nhiếp ảnh, triển lãm, quảng cáo, du lịch văn hóa và thời trang.

Từ đây cho thấy, bên cạnh việc đầu tư cho từng vở diễn, còn phải xây dựng một hệ sinh thái sân khấu đồng bộ. Ở đó, tác phẩm vẫn giữ vị trí trung tâm, nhưng được gắn kết với hoạt động sản xuất, phân phối, quảng bá, giáo dục, du lịch, công nghệ và khai thác bản quyền, giúp giá trị nghệ thuật được chuyển hóa thành giá trị xã hội và kinh tế.

Để làm được điều này, sân khấu cần mở rộng đội ngũ tham gia vào quá trình hình thành và khai thác tác phẩm. Bên cạnh đạo diễn, diễn viên, tác giả, họa sĩ và nhạc sĩ, cần có nhà sản xuất, chuyên gia truyền thông, quản trị thương hiệu, pháp lý bản quyền và khai thác thị trường. Sự tham gia của những lực lượng này ngay từ đầu sẽ giúp mỗi dự án xác định rõ công chúng mục tiêu, không gian biểu diễn, phương thức phân phối và khả năng phát triển sau khi vở diễn ra mắt. Không gian của sân khấu cũng cần được nhìn nhận linh hoạt hơn.

Ngoài nhà hát, tác phẩm có thể đến với di tích, bảo tàng, phố đi bộ, trường học, khu công nghiệp, điểm du lịch hoặc nền tảng số, giúp mở rộng thị trường và tìm lại vị trí gần gũi vốn có trong đời sống cộng đồng. Trong tiến trình ấy, công nghệ phải trở thành công cụ của sáng tạo, quản trị và phân phối, thay vì chỉ được sử dụng để quảng bá.

Dữ liệu có thể giúp nhà hát nhận diện nhu cầu, thói quen và khả năng chi trả của khán giả; hệ thống bán vé trực tuyến tạo thuận lợi cho tiếp cận; kho dữ liệu số hỗ trợ lưu trữ, giới thiệu và khai thác tác phẩm. Cùng với công nghệ, quyền tác giả và quyền liên quan phải được xác lập ngay từ khi dự án hình thành. Đây không chỉ là yêu cầu bảo vệ công sức sáng tạo, mà còn là cơ sở để các đơn vị sân khấu tham gia sâu hơn vào thị trường công nghiệp văn hóa.

Bên cạnh đó, khán giả cũng là một mắt xích cần được tập trung chú trọng. Việc đưa học sinh đến nhà hát, tổ chức giao lưu, trải nghiệm hậu trường hoặc xây dựng phiên bản phù hợp từng lứa tuổi vừa góp phần giáo dục thẩm mỹ, vừa bồi đắp thế hệ công chúng tương lai.

Doanh nghiệp và ngành du lịch cần tham gia từ khâu hình thành sản phẩm, cùng nghiên cứu nhu cầu và cách tổ chức khai thác, thay vì chỉ xuất hiện với vai trò tài trợ cho vở diễn.

Nhà nước ngoài việc tạo hành lang thuận lợi cho hợp tác công-tư, xã hội hóa minh bạch và đặt hàng nghệ thuật theo tiêu chí rõ ràng, cần tiếp tục tháo gỡ những vướng mắc về thuế, mặt bằng, cơ sở biểu diễn và khai thác tài sản công. Sự hỗ trợ hướng đến việc khơi thông năng lực sáng tạo, hình thành thị trường và khuyến khích những mô hình vận hành hiệu quả, thay vì duy trì cơ chế bao cấp hoặc tâm lý trông chờ, ỷ lại...

Với sự vào cuộc toàn diện như vậy, sân khấu vừa góp phần gìn giữ các giá trị nghệ thuật truyền thống, vừa trở thành nơi kết nối giá trị tinh thần với giá trị kinh tế, bản sắc dân tộc với năng lực cạnh tranh của công nghiệp văn hóa Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.