Đưa di sản thành sức mạnh và động lực phát triển

Khi di sản thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa

Trong lịch sử phát triển của Huế, văn hóa và di sản chưa bao giờ chỉ là những giá trị của quá khứ. Âm nhạc cung đình, kiến trúc kinh đô, lễ hội, áo dài, ẩm thực, làng nghề, nghệ thuật dân gian… vẫn hiện diện trong đời sống đương đại. Bài toán đặt ra là chuyển hóa những giá trị ấy thành sản phẩm sáng tạo có sức cạnh tranh, tạo giá trị kinh tế nhưng không làm tổn thương tính nguyên gốc của di sản.

Với 8 di sản được UNESCO ghi danh, Huế có nguồn tài nguyên văn hóa đặc biệt. Định hướng trong năm 2026 của Huế là tập trung vào các lĩnh vực như điện ảnh, thời trang, ẩm thực, du lịch di sản số; đồng thời phát triển các sản phẩm chủ lực như áo dài, ẩm thực, ca Huế và nghệ thuật biểu diễn. Đáng chú ý, tư duy đang chuyển từ “bảo tồn những gì đang có” sang “bảo tồn để phát triển và phát triển để bảo tồn”.

Một trong những nét tiêu biểu là áo dài Huế. Từ một trang phục truyền thống, áo dài kết nối với dệt, may, thêu, thiết kế, nhiếp ảnh, truyền thông và du lịch. “Tri thức may, mặc áo dài Huế” đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, cùng định hướng xây dựng thương hiệu “Huế-Kinh đô áo dài”. Giá trị vì thế không nằm riêng trong sản phẩm mà ở cả chuỗi sáng tạo phía sau, tạo thêm việc làm, sinh kế và thị trường.

Ẩm thực Huế cũng là một hướng đi giàu tiềm năng. Các món ăn cung đình, món dân gian, bánh Huế, bún bò Huế… có thể phát triển thành sản phẩm du lịch, quà tặng, nội dung truyền thông và thương hiệu. Việc hướng tới Mạng lưới các thành phố sáng tạo của UNESCO trong lĩnh vực ẩm thực sẽ góp phần chuyển lợi thế văn hóa thành năng lực cạnh tranh.

Theo các chuyên gia kinh tế và nhà nghiên cứu văn hóa, điểm cốt lõi là công nghiệp văn hóa không thể tách khỏi di sản. Di sản phải là nền tảng và nguồn cảm hứng cho sáng tạo. Điện Kiến Trung (Đại nội Huế) cho thấy rõ cách tiếp cận này. Sau hành trình phục hồi, công trình này đã trở lại với diện mạo của một kiến trúc quan trọng trong Hoàng thành Huế, trở thành không gian đặc trưng để công chúng tham quan, trải nghiệm. Giá trị đầu tư bảo tồn từ đó được nối dài sang du lịch, dịch vụ và giáo dục.

Theo Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế, năm 2025, các di tích Huế đón gần 3,2 triệu lượt khách; doanh thu tham quan đạt 473 tỷ đồng, doanh thu dịch vụ tại di tích đạt 41,7 tỷ đồng. Những con số này cho thấy mỗi lượt khách không chỉ tạo nguồn thu du lịch mà còn góp phần tạo nguồn lực trở lại cho bảo tồn và sinh kế của nghệ nhân, hướng dẫn viên, người kinh doanh dịch vụ, lưu trú, ẩm thực.

Festival Huế tiếp tục là một trong những động lực quan trọng. Sau hơn 20 năm xây dựng thương hiệu, Festival Huế được định hướng chuyển sang mô hình lễ hội quanh năm, tạo dòng khách liên tục và gắn các hoạt động nghệ thuật với không gian di sản. Trong Năm Du lịch quốc gia 2025, Huế tổ chức hơn 170 sự kiện, đón khoảng 6,3 triệu lượt khách, tăng 61,5% so với năm trước; doanh thu du lịch đạt hơn 13.000 tỷ đồng, tăng 64,4%.

Tính riêng trong 7 tháng đầu năm 2026, đà tăng trưởng tiếp tục được duy trì. Giám đốc Sở Du lịch thành phố Trần Thị Hoài Trâm cho biết, Huế đón khoảng 5,1 triệu lượt khách, tăng 26,9% so với cùng kỳ; khách quốc tế khoảng 1,6 triệu lượt; doanh thu du lịch ước hơn 12.088 tỷ đồng. Khu vực dịch vụ tiếp tục là động lực quan trọng của kinh tế thành phố. Những con số này cho thấy, các sự kiện văn hóa lớn đã tạo sức hút cho điểm đến, tạo hiệu ứng lan tỏa sang lưu trú, ăn uống, vận tải, mua sắm, nghệ thuật và truyền thông. Từ đó, Festival và các sản phẩm di sản đã trở thành một thiết chế kinh tế-văn hóa đặc thù của đô thị di sản.

Huế chủ trương phát huy lợi thế khu di sản văn hóa thế giới để đạt mục tiêu tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới.

Từ sản phẩm văn hóa đến nguồn lực tăng trưởng

Nếu Festival Huế tạo “dòng khách”, áo dài tạo “dòng sản phẩm”, di sản cung đình tạo “dòng trải nghiệm”, thì chuyển đổi số đã mở ra cho Huế một không gian phát triển vượt khỏi giới hạn địa lý. Thành phố đang định hướng ứng dụng thực tế ảo, thực tế tăng cường, bản đồ số, thuyết minh thông minh, vé điện tử và du lịch di sản số; đồng thời xây dựng hệ sinh thái dữ liệu công nghiệp văn hóa, nền tảng xúc tiến số và kết nối doanh nghiệp.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung khẳng định, định hướng nêu trên đã gắn với mục tiêu xây dựng Huế trở thành đô thị di sản đặc trưng của Việt Nam. Trong mục tiêu tăng trưởng GRDP từ 10% trở lên năm 2026, thành phố nhấn mạnh lợi thế 8 di sản UNESCO và yêu cầu “biến di sản thành tài sản”, chuyển hóa giá trị văn hóa thành sản phẩm, dịch vụ, việc làm và nguồn thu.

Theo các chuyên gia kinh tế, thành phố hiện còn thiếu cơ sở dữ liệu tổng thể về doanh nghiệp, nghệ nhân, không gian sáng tạo và sản phẩm văn hóa; thiếu doanh nghiệp đầu tàu, trung tâm sáng tạo và cơ chế hỗ trợ khởi nghiệp; còn hạn chế trong ứng dụng thương mại điện tử và phân phối nội dung số.

Nếu tháo gỡ được những điểm nghẽn nói trên, một di sản được số hóa có thể trở thành tư liệu giáo dục, sản phẩm du lịch trực tuyến, phim ảnh, trò chơi, triển lãm ảo hay sản phẩm thương mại số. Tiêu biểu như hoa văn cung đình có thể đi vào thời trang, đồ họa, quà tặng; câu chuyện lịch sử có thể trở thành kịch bản điện ảnh; món ăn truyền thống có thể trở thành thương hiệu.

Do vậy, thành phố Huế cần xây dựng hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, trong đó Nhà nước kiến tạo thể chế và hạ tầng; thiết chế văn hóa bảo đảm tính chân xác; nhà nghiên cứu cung cấp tri thức; nghệ sĩ, nhà thiết kế tạo sản phẩm; doanh nghiệp tổ chức sản xuất và phân phối; công nghệ mở rộng thị trường; cộng đồng là chủ thể gìn giữ và hưởng lợi.

Với một đô thị di sản dày đặc, Huế vì thế phải xác định tăng trưởng có bản sắc: Phát triển kinh tế nhưng không đánh đổi di sản; tạo sản phẩm mới nhưng vẫn kể được câu chuyện Huế; khai thác giá trị văn hóa nhưng đồng thời tăng nguồn lực bảo tồn và sinh kế cho người dân.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách-tài chính quốc gia, với một đô thị di sản dày đặc, Huế vì thế phải xác định tăng trưởng có bản sắc: Phát triển kinh tế nhưng không đánh đổi di sản; tạo sản phẩm mới nhưng vẫn kể được câu chuyện Huế; khai thác giá trị văn hóa nhưng đồng thời tăng nguồn lực bảo tồn và sinh kế cho người dân.

Muốn vậy, Huế cần phát triển không gian sáng tạo, thu hút doanh nghiệp vào điện ảnh, âm nhạc, thời trang, ẩm thực, nội dung số; đào tạo nhân lực, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, mở rộng thị trường và tăng liên kết trong nước, quốc tế. Mục tiêu hình thành không gian hoặc tổ hợp công nghiệp văn hóa kết nối doanh nghiệp, nghệ sĩ, nhà thiết kế, cơ sở đào tạo, nhà đầu tư và cộng đồng là bước đi cần thiết.

Từ một cố đô giàu trầm tích, Huế đang có cơ hội định hình mô hình phát triển riêng: Hiện đại nhưng không xa rời truyền thống, tăng trưởng nhanh nhưng không đánh đổi di sản, hội nhập sâu rộng nhưng vẫn giữ căn tính văn hóa. Nếu thành công, công nghiệp văn hóa sẽ là một ngành kinh tế mới, trở thành phương thức kết nối di sản, con người, sáng tạo và thị trường, biến những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ thành nguồn lực cho tương lai.

Đó cũng là cơ hội để Huế chứng minh một đô thị có thể tăng trưởng bằng chính chiều sâu văn hóa của mình, lấy di sản làm nền tảng, sáng tạo làm động lực, con người làm trung tâm và công nghiệp văn hóa làm một trong những động lực mới của phát triển bền vững.