Đưa công nghệ ra thị trường: Gỡ rào cản từ cơ chế đến tâm lý e ngại

Điểm nghẽn từ thực tiễn

Việc đưa kết quả nghiên cứu từ phòng thí nghiệm ra thị trường đang được kỳ vọng trở thành động lực quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, thực tiễn tại nhiều trường đại học, viện nghiên cứu cho thấy quá trình thương mại hóa kết quả nghiên cứu, định giá tài sản trí tuệ và thành lập doanh nghiệp khởi nguồn (spin-off) vẫn đang gặp hàng loạt rào cản về pháp lý, cơ chế và tổ chức thực hiện.

Nghiên cứu khoa học tại Đại học Bách khoa Hà Nội

Theo Phó Trưởng ban Khoa học và Công nghệ, Đại học Bách khoa Hà Nội Vũ Đình Tiến, trở ngại đầu tiên là bài toán định giá tài sản trí tuệ. Nhà trường hiện có gần 150 bằng độc quyền sáng chế, song phần lớn được hình thành từ các nhiệm vụ sử dụng ngân sách nhà nước và mới đạt mức độ sẵn sàng công nghệ (TRL) 3-4, chủ yếu vẫn nằm trong phòng thí nghiệm. Vì vậy, việc chuyển giao theo hình thức cấp phép (licensing) còn rất khó khăn. Theo ông Tiến, thành lập doanh nghiệp spin-off là con đường phù hợp để tiếp tục hoàn thiện công nghệ trước khi đưa ra thị trường.

Tuy nhiên, ngay ở bước góp vốn bằng tài sản trí tuệ, các trường đã gặp nhiều rào cản. Theo quy định, cơ sở công lập phải thuê tổ chức tư vấn để xác định giá trị tài sản trí tuệ trước khi góp vốn vào doanh nghiệp. Trong khi đó, thị trường hiện thiếu đơn vị có đủ năng lực chuyên môn; việc chuẩn bị dữ liệu đầu vào phục vụ thẩm định cũng rất khó khăn. Quy trình định giá kéo dài, chi phí lớn nhưng chưa có quy định rõ về nguồn kinh phí thanh toán càng khiến các trường lúng túng.

Không chỉ vướng ở khâu định giá, Đại học Bách khoa Hà Nội còn gặp khó trong cơ chế vận hành doanh nghiệp spin-off. Từ ngày 1-7, pháp luật cho phép viên chức tham gia quản lý doanh nghiệp spin-off nhưng chưa có hướng dẫn cụ thể về thời gian làm việc. Bên cạnh đó, các quy định về quản lý tài sản công khiến nhà trường chưa thể góp vốn bằng cơ sở hạ tầng nghiên cứu, mặt bằng; đồng thời còn thiếu các nền tảng hỗ trợ doanh nghiệp về quản trị, tài chính, pháp lý và đặc biệt là các quỹ đầu tư thiên thần đủ mạnh để đồng hành trong giai đoạn đầu.

Những khó khăn này cũng được Học viện Nông nghiệp Việt Nam chia sẻ. Theo Phó Trưởng ban Khoa học và Công nghệ Nguyễn Viết Nghĩa, Học viện dự kiến thành lập 5 doanh nghiệp spin-off nhưng ngay trong quá trình xây dựng hồ sơ đã phải thực hiện khoảng 15 bước. Riêng việc lựa chọn đơn vị thẩm định giá đã gặp rất nhiều khó khăn. Nhà trường từng tự thành lập hội đồng định giá, song khi đối chiếu với quy định lại phải thuê tổ chức thẩm định độc lập. Trong khi đó, với nhiều công nghệ đặc thù, việc cung cấp đầy đủ dữ liệu đầu vào cho đơn vị tư vấn gần như không khả thi.

Theo ông Nguyễn Viết Nghĩa, Học viện hiện cũng đang xây dựng quy chế nội bộ về quản lý tài sản công, tài sản trí tuệ, quy trình định giá và thành lập doanh nghiệp spin-off. Tuy nhiên, toàn bộ quy chế vẫn chưa thể ban hành vì những vướng mắc liên quan đến định giá tài sản trí tuệ chưa được tháo gỡ. Ông cũng kiến nghị cần có cơ chế linh hoạt hơn để các trường đại học có thể góp vốn cùng doanh nghiệp phát triển công nghệ lõi mà không quá lo ngại rủi ro từ quy định về tài sản công.

Trường Đại học Giao thông vận tải giới thiệu sản phẩm khoa học và công nghệ

Ở góc độ khác, Trưởng phòng Khoa học và Công nghệ Trường Đại học Giao thông vận tải Ngô Văn Minh cho rằng, nguyên nhân gốc rễ của vấn đề là nhiều kết quả nghiên cứu chưa đạt độ chín để thương mại hóa. Theo ông, nếu chỉ có một vài sản phẩm khoa học riêng lẻ rất khó hình thành doanh nghiệp spin-off. Vì vậy, trường đã thành lập hai doanh nghiệp khởi nghiệp và một trung tâm để tích hợp các kết quả nghiên cứu thành chuỗi công nghệ hoàn chỉnh nhằm giải quyết các bài toán lớn.

Tuy nhiên, ngay cả khi có công nghệ, các trường vẫn còn nhiều băn khoăn về cơ chế góp vốn. Theo ông Ngô Văn Minh, thương hiệu của trường đại học cũng là một loại tài sản có giá trị nhưng hiện chưa có hướng dẫn cụ thể về cách định giá để tham gia góp vốn với doanh nghiệp. Một vấn đề khác được nhiều cơ sở giáo dục quan tâm là liệu đơn vị chủ trì có được quyền chấp nhận mức giá chuyển giao thấp hơn tổng kinh phí ngân sách đã đầu tư cho nhiệm vụ khoa học hay không.

Cần gỡ từ cơ chế

Trước những băn khoăn của các viện, trường, Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Hoàng Giang cho rằng, nhiều khó khăn hiện nay không hoàn toàn xuất phát từ kỹ thuật định giá mà chủ yếu nằm ở cách tiếp cận và tâm lý e ngại khi xử lý tài sản công.

Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) Nguyễn Hoàng Giang

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, hiện trên website của Bộ Tài chính có hơn 300 doanh nghiệp thẩm định giá đủ điều kiện hoạt động và Cục Sở hữu trí tuệ sẵn sàng kết nối các trường với các đơn vị này. Tuy nhiên, để việc thẩm định đạt hiệu quả, trước hết các cơ sở nghiên cứu cần xác định rõ mục đích định giá - phục vụ thành lập doanh nghiệp spin-off, cấp phép khai thác (licensing) hay chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ - bởi mỗi mục đích sẽ có phương pháp xác định giá trị khác nhau. Đồng thời, các nhóm nghiên cứu cần cung cấp đầy đủ thông tin, dữ liệu về công nghệ; bởi thực tế không ít trường hợp việc thẩm định phải dừng giữa chừng do thiếu dữ liệu đầu vào. Khi thông tin đầy đủ, quá trình thẩm định sẽ được rút ngắn.

Ông cũng lưu ý, kết quả thẩm định chỉ là căn cứ để các bên tham khảo trong quá trình đàm phán, không phải mức giá cuối cùng của tài sản trí tuệ. Giá trị kinh tế của công nghệ cuối cùng vẫn do thị trường quyết định thông qua sự thỏa thuận giữa các bên. Đặc biệt, cần tách bạch giữa giá trị khoa học của một kết quả nghiên cứu với giá trị kinh tế mà tài sản đó có thể tạo ra trên thị trường. Có những công nghệ có giá trị khoa học rất lớn nhưng chưa hình thành thị trường; ngược lại, có những công nghệ được doanh nghiệp sẵn sàng trả giá cao vì đáp ứng đúng nhu cầu sản xuất, kinh doanh.

Theo lãnh đạo Cục Sở hữu trí tuệ, điều đáng quan tâm hơn cả không phải là kỹ thuật định giá mà là tâm lý e ngại khi xử lý tài sản công. Thực tế này cũng được ông Vũ Đình Tiến chia sẻ khi cho rằng, điều khiến lãnh đạo các cơ sở giáo dục công lập băn khoăn nhất không phải là tìm ra một mức giá cụ thể, mà là nỗi lo sau nhiều năm, khi cơ quan chức năng rà soát lại, mức giá chuyển giao có thể bị cho là gây thất thoát tài sản công, kéo theo trách nhiệm của người đứng đầu.

Ông Nguyễn Hoàng Giang cho biết, các giao dịch cấp phép và chuyển nhượng quyền sở hữu trí tuệ không liên quan đến tài sản công đang diễn ra khá sôi động. Riêng năm 2025, số lượng giao dịch chuyển nhượng và licensing đã tăng gấp đôi so với năm 2024, cho thấy thị trường hoàn toàn có thể tự xác lập giá trị của tài sản trí tuệ khi các bên được chủ động đàm phán. Theo quy định của pháp luật về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ, đơn vị chủ trì nhiệm vụ khoa học và công nghệ sử dụng ngân sách nhà nước có thẩm quyền quyết định đối với kết quả nghiên cứu. Vì vậy, điều các viện, trường mong muốn hiện nay không phải là một quy trình định giá mới, mà là cơ chế chấp nhận rủi ro và miễn trừ trách nhiệm đủ rõ để người thực thi yên tâm đưa kết quả nghiên cứu ra thị trường.

Theo ông Nguyễn Hoàng Giang, để thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu, cần tiếp tục kiến nghị cấp có thẩm quyền hoàn thiện cơ chế chấp nhận rủi ro và miễn trừ trách nhiệm đối với những trường hợp thực hiện đúng quy định, không vì mục đích vụ lợi. Khi người đứng đầu các cơ sở nghiên cứu được bảo đảm về mặt pháp lý trong quá trình ra quyết định và có cơ chế chấp nhận rủi ro phù hợp, các kết quả nghiên cứu sẽ có thêm cơ hội được chuyển giao, góp vốn thành lập doanh nghiệp và phát triển thành sản phẩm, dịch vụ phục vụ đời sống.