Đối thoại về con người và AI trong không gian nghệ thuật đương đại

Con người là trung tâm của hoạt động sáng tạo

Kéo dài đến hết ngày 25/7 tại Thủ đô Hà Nội, triển lãm nghệ thuật đương đại "Thể lạ" (The alien self) được thực hiện trong chuỗi các hoạt động thuộc khuôn khổ Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, với chủ đề văn hóa, đạo đức và sáng tạo trong ứng dụng trí tuệ nhân tạo.

Tiến sĩ Phạm Xuân Tài, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội chia sẻ: "Triển lãm góp phần nâng cao nhận thức và trách nhiệm cộng đồng sáng tạo trong việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo một cách an toàn, minh bạch, có trách nhiệm để sáng tạo các nội dung, bảo đảm phù hợp với các giá trị văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc, chuẩn mực đạo đức và pháp luật. Ngoài ra, góp phần thúc đẩy phát triển văn hóa số và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong kỷ nguyên số".

Khi công nghệ số và trí tuệ nhân tạo ảnh hưởng đến hoạt động sáng tạo, sản xuất và tiếp cận văn hóa, những cơ hội mới dần xuất hiện, kèm theo đó là những câu hỏi quan trọng liên quan đến đạo đức, quyền tác giả, sự đa dạng văn hóa và tương lai của công việc sáng tạo.

Khuyến nghị của UNESCO về Đạo đức của trí tuệ nhân tạo (vào năm 2021) đã chỉ ra rằng, thúc đẩy sự tham gia có hiểu biết của công chúng và các cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm trong việc sử dụng các công nghệ mới nổi ở lĩnh vực văn hóa ngày càng trở nên cần thiết.

Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam Jonathan Wallace Baker cho rằng: "Trí tuệ nhân tạo đang nhanh chóng làm thay đổi cách chúng ta sống, giao tiếp, học tập và sáng tạo. Những công nghệ này đang mở ra những cơ hội mới dành cho lĩnh vực đổi mới sáng tạo và sự biểu đạt của nghệ thuật. Đồng thời, cũng đặt ra những câu hỏi lớn về bản sắc, về quyền tác giả, về sự sáng tạo và vai trò chủ thể của con người".

Sử dụng hiểu biết và trách nhiệm, AI sẽ góp phần mở rộng năng lực sáng tạo

Triển lãm nghệ thuật đương đại "Thể lạ" có sự tham gia của bốn nghệ sĩ trẻ hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo: Nguyễn Trà Giang, Võ Hải Yến, Trần Đàm An và Nguyễn Phan Thảo Đan. Sự kiện mang đến bốn lối tiếp cận khác nhau, cùng tạo nên một không gian đối thoại đa chiều về con người, công nghệ và thế giới đương đại thông qua hội họa, sắp đặt, hình ảnh và âm thanh.

Toàn bộ không gian triển lãm được xây dựng theo bốn giai đoạn mô phỏng quá trình AI tiếp nhận và xử lý dữ liệu từ con người: bắt đầu là nhận diện, tiếp đến là phân loại, tiến hành mã hoá và cuối cùng là tái tạo.

Ở không gian "Nhận diện", nghệ sĩ Nguyễn Trà Giang đã tái hiện một văn phòng làm việc. Tại đây, bàn làm việc, màn hình máy tính và những tư liệu sáng tạo đưa công chúng bước vào một môi trường mà AI xuất hiện như một cộng sự. Cộng sự này học từ cách con người tư duy, viết và sáng tạo để hỗ trợ mở rộng khả năng làm việc.

Trong không gian "Phân loại", từ những hình ảnh, thông tin và dấu vết được chia sẻ trên các nền tảng số, mỗi cá nhân dần hình thành nhiều phiên bản khác nhau của chính mình trong không gian mạng. Các dữ liệu này liên tục được AI tiếp nhận, phân tích và sắp xếp, tạo nên bước phân loại.

Với không gian "Mã hóa", cảm xúc, ký ức và trải nghiệm cá nhân được chuyển hoá thành ngôn ngữ mà máy có thể tiếp nhận và xử lý. Sự mã hóa được thể hiện ở chỗ những yếu tố thuộc về con người được biểu đạt dưới dạng dữ liệu.

Cuối cùng, tại không gian "Tái tạo", tác phẩm trung tâm là một mặt gương lơ lửng trên mặt nước. Hình ảnh này tượng trưng cho sự cân bằng giữa thiên nhiên, con người và công nghệ. Ngày nay, AI thông qua những màn hình kĩ thuật số giúp con người hình dung và thử nghiệm những phiên bản mới của chính mình.

Khi được sử dụng một cách chủ động, có hiểu biết và có trách nhiệm, AI không thay thế con người mà trở thành công cụ góp phần mở rộng năng lực sáng tạo, làm phong phú bản sắc cá nhân và thúc đẩy những giá trị tích cực cho xã hội. Trong một không gian nghệ thuật cởi mở, công chúng không chỉ quan sát tác phẩm mà còn có thể bước vào những cuộc trò chuyện cùng nghệ sĩ, lắng nghe câu chuyện phía sau quá trình sáng tạo và tự tìm thấy góc nhìn của riêng mình.