Định hình lại tư duy về chống chịu với thiên tai

“Khả năng chống chịu bắt đầu từ chính ngôi nhà của bạn” là thông điệp thời sự từ Văn phòng Liên hợp quốc về Giảm nhẹ rủi ro thiên tai (UNDRR) nhân Ngày Quốc tế giảm nhẹ rủi ro thiên tai (13/10) năm nay. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, chủ đề này thôi thúc thế giới định hình lại tư duy phòng ngừa: xây dựng năng lực thích ứng ngay từ mỗi gia đình - tế bào nhỏ nhất của xã hội.

Thông điệp năm nay tập trung vào ba mục tiêu cốt lõi gồm nâng cao năng lực cơ sở (tăng khả năng chuẩn bị, chống chịu thiên tai từ cấp cá nhân và hộ gia đình), thay đổi tư duy (chuyển dịch mạnh mẽ từ ứng phó bị động sang chủ động quản trị rủi ro toàn diện) và hành động sớm (diễn tập thực tế, hành động từ việc nhỏ để xây dựng cộng đồng an toàn).

Trong mọi tài sản, không có gì gắn bó và riêng tư hơn ngôi nhà - tổ ấm nơi diễn ra cuộc sống hằng ngày. Nhưng khi thiên tai ập đến, ngôi nhà lại là nơi đầu tiên hứng chịu xung lực dữ dội từ tự nhiên. Từ đầu năm đến nay, thế giới liên tiếp đối mặt với những thảm họa địa chất và khí hậu tàn khốc. Trận động đất kép tại Venezuela vào tháng 6 biến hàng vạn tổ ấm thành đống đổ nát chỉ trong vài phút, cướp đi mạng sống hơn 6.500 người và gây thiệt hại vật chất tới 30 tỷ USD. Tại châu Á, mưa lũ lịch sử vùng Nepal-Tây Tạng quét sạch nhiều bản làng, khiến hơn 1.400 người chết và khoảng 6.700 người mất tích.

Thực tế chứng minh khi thảm họa xảy ra, lực lượng cứu hộ không thể xuất hiện ngay lập tức ở mọi nơi. Trong những giờ phút sinh tử đầu tiên, chính sự hiểu biết, chuẩn bị kỹ lưỡng của mỗi gia đình và sự tương trợ của xóm giềng mới quyết định sự sống còn. Năng lực tự ứng phó tại chỗ vì thế trở thành tuyến phòng thủ quan trọng của cả cộng đồng.

Lâu nay, mọi người thường coi ngôi nhà kiên cố là đủ an toàn. Tuy nhiên, thông điệp năm nay đòi hỏi góc nhìn chủ động hơn: một “ngôi nhà thích ứng” phải được quản trị rủi ro khoa học từ mỗi thành viên bên trong. Điều đó yêu cầu sự an toàn về mặt vật lý thông qua việc chọn vị trí xây dựng, định kỳ kiểm tra, gia cố kết cấu, hệ thống điện. Đi kèm với đó là sự sẵn sàng về nhận thức khi các thành viên đều nhận biết được hiểm họa quanh mình, hiểu rõ bản tin cảnh báo sớm và nằm lòng phương án sơ tán. Cuối cùng là hoàn thiện nguồn lực với túi cứu thương, nhu yếu phẩm dự trữ và thiết bị liên lạc tích điện phù hợp cho cả người già, trẻ em và người khuyết tật.

Mặc dù vậy, nhấn mạnh yếu tố “tại nhà” không đồng nghĩa với việc các cơ quan quản lý giảm trách nhiệm và dồn gánh nặng phòng, chống thiên tai hoàn toàn lên vai người dân. Khi các đợt nắng nóng kỷ lục tại châu Âu từ đầu năm đến nay cướp đi hơn 38.000 sinh mạng do sốc nhiệt, rõ ràng diễn biến thời tiết đã vượt quá khả năng ứng phó của cá nhân. Người dân không thể tự xây dựng không gian an toàn nếu chính quyền không quy hoạch đất đai nghiêm túc, không quản lý chặt chẽ hành lang an toàn hoặc thả nổi tiêu chuẩn xây dựng. Do đó, để mỗi ngôi nhà thật sự là "pháo đài" vững chắc, Nhà nước phải đóng vai trò kiến tạo: cung cấp bản đồ rủi ro, đầu tư hạ tầng thích ứng, thiết lập cơ chế tài chính dựa vào dự báo và tổ chức diễn tập thực tế cho cộng đồng.

Một khía cạnh nhân văn được UNDRR nhấn mạnh là bảo đảm sự bình đẳng trong tiếp cận nơi an toàn, không ai phải lựa chọn giữa một ngôi nhà hợp túi tiền và một không gian sống an toàn. Trên thực tế, người nghèo tại các khu ổ chuột hoặc vùng khó khăn luôn dễ bị tổn thương nhất trước thiên tai. Báo cáo tài chính thiên tai toàn cầu chỉ ra tổng thiệt hại kinh tế từ đầu năm đến nay vượt 100 tỷ USD, nhưng có tới 60% tổn thất nằm ngoài phạm vi bảo hiểm chi trả. Khoảng trống bảo hiểm khổng lồ này đè nặng nhất lên các hộ gia đình nghèo. Khi không có bệ đỡ tài chính, một ngôi nhà bị bão lũ cuốn trôi đồng nghĩa với việc gia đình mất đi hoàn toàn sinh kế và rơi vào vòng xoáy nghèo đói. Khả năng chống chịu tại nhà vì thế không thể tách rời các mục tiêu phát triển bền vững và đòi hỏi sự vào cuộc của khu vực tư nhân trong phát triển vật liệu giá rẻ chịu lực tốt và các gói bảo hiểm an sinh.

Chủ đề Ngày Quốc tế giảm nhẹ rủi ro thiên tai năm nay đã kéo những khái niệm vĩ mô về biến đổi khí hậu về đúng vị trí thực tế nhất: không gian sống hằng ngày của mỗi người. Thiên tai là bất khả kháng, nhưng hoàn toàn có thể giảm nhẹ thiệt hại nếu mỗi người, mỗi gia đình thay đổi tư duy phòng ngừa và chủ động phòng ngừa.