Di tích Bộ Quốc gia Giáo dục

Bước qua cổng vào khu di tích, không gian mở ra một sự trang nghiêm và tĩnh lặng tuyệt đối. Quần thể di tích ngày nay được quy hoạch quy củ trên chính nền đất cũ của cơ quan đầu não giáo dục năm xưa. Trung tâm của khu vực là tấm bia đá kiên cố ghi nhận những dấu mốc lịch sử cốt lõi, được chạm khắc bằng những đường nét dứt khoát dưới bóng những tán cổ thụ xòe rộng rợp mát. Hệ thống cảnh quan xung quanh được thiết kế hài hòa, với những thảm cỏ xanh được cắt tỉa cẩn thận, các bậc thềm lát gạch nung đỏ và hệ thống cây xanh do chính các thế hệ nhà giáo, lãnh đạo bộ ngành trồng lưu niệm.

Di tích Bộ Quốc gia giáo dục là địa chỉ đỏ trong hành trình về nguồn của ngành giáo dục.

Quay ngược cỗ máy thời gian về mùa hè năm 1951, sau những chặng đường hành quân dài dằng dặc nhằm bảo toàn lực lượng, cơ quan Bộ Quốc gia Giáo dục chính thức chọn thôn Khuôn Trú làm nơi dừng chân đóng trụ sở lâu dài. Địa thế của Yên Nguyên khi ấy đáp ứng hoàn hảo tiêu chuẩn khắt khe của An toàn khu (ATK): “Tiến có thể đánh, lui có thể giữ”.

Dưới những tán vầu, tán nứa ken đặc che khuất tầm bay của máy bay do thám Pháp, cơ quan Bộ được dựng lên hoàn toàn bằng vật liệu của núi rừng. Những lán trại dã chiến bằng vách tre, lợp mái cọ, mái lá gồi dày dặn là nơi làm việc thường trực của khoảng 100 cán bộ, nhân viên, tạo thành một trung tâm hành chính thu nhỏ nhưng vận hành với kỷ luật và hiệu suất cao độ.

Đứng đầu bộ máy giáo dục thời kỳ bấy giờ là Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên. Sát cánh cùng ông trong việc điều hành là Thứ trưởng Nguyễn Khánh Toàn cùng một tập thể tri thức tận tâm, sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân vì sự nghiệp khai trí. Cuộc sống tại Khuôn Trú những năm tháng ấy vô cùng khắc nghiệt và thiếu thốn. Ánh sáng cho những đêm miệt mài biên soạn giáo trình không phải là ánh điện sáng rực, mà là những ngọn đèn dầu hỏa leo lét trong gió ngàn; giấy trắng, mực in là thứ hàng hóa xa xỉ phải chắt chiu từng trang. Tuy nhiên, sự đùm bọc, chở che kín kẽ của đồng bào các dân tộc xã Yên Nguyên đã giúp toàn thể cán bộ bám trụ vững vàng.

Vào giữa năm 1951, Đại hội Giáo dục toàn quốc được tổ chức. Ngay giữa bốn bề vách nứa đơn sơ, một quyết sách mang tính bước ngoặt đã được thảo luận và thông qua: Đề án cải cách giáo dục. Bản đề án này đã xóa bỏ hoàn toàn những tàn dư của nền giáo dục thực dân cũ, định hình lại triết lý và cấu trúc của nền học thuật nước nhà. Phương châm giáo dục được Đại hội xác định bằng một định hướng sắc bén: Phục vụ kháng chiến, phục vụ nhân dân. Đặc biệt, cấu trúc hệ thống giáo dục được quy chuẩn lại với bậc học phổ thông 9 năm liên tục, đi kèm với hệ thống dự bị đại học để bồi dưỡng nhân tài cấp cao.

Đây là một sự chuyển mình mạnh mẽ, xây dựng một chương trình học thống nhất, thiết thực, gắn liền trực tiếp với thực tiễn chiến đấu và kiến thiết đất nước. Từ trung tâm Khuôn Trú, những chỉ thị, những trang giáo trình in li tô mỏng manh, mang theo mùi mực mới đã được lực lượng giao liên đóng gói, vượt mọi tuyến lửa, băng qua các đồn bốt địch để tỏa đi khắp các vùng tự do và cả vùng tạm chiếm trên toàn quốc.

Đồng chí Nguyễn Gia Luyện, Chủ tịch UBND xã Yên Nguyên chia sẻ, sự tồn tại kiên cường của một cơ quan cấp bộ giữa không gian rừng núi Tuyên Quang suốt 3 năm (1951-1954) đã minh chứng cho sức sống mãnh liệt của nền văn hóa và trí tuệ Việt Nam. Ghi nhận những cống hiến lịch sử to lớn không thể phai mờ đó, vào năm 2006, Khu di tích Bộ Quốc gia Giáo dục được công nhận Di tích cấp Quốc gia. Tháng 11 - 2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức Lễ khởi công xây dựng, tu bổ Khu giáo dục truyền thống ngành Giáo dục. Hiện nay, khu di tích không chỉ là niềm tự hào của riêng người dân xã Yên Nguyên, mà đã trở thành một "địa chỉ đỏ" trong bản đồ hành trình về nguồn của cả nước.

Hằng năm, đặc biệt là vào những dịp lễ kỷ niệm trọng đại hay ngày Nhà giáo Việt Nam 20 - 11, hàng ngàn đoàn cán bộ, nhà giáo, học sinh và sinh viên lại tổ chức các chuyến hành hương tại đây. Những nén hương trầm được thắp lên trước bia đá tưởng niệm không chỉ để tỏ lòng thành kính với các thế hệ tiền bối như Bộ trưởng Nguyễn Văn Huyên, mà còn là lời thề thiêng liêng về việc tiếp nối sự nghiệp "mười năm trồng cây, trăm năm trồng người".

Di tích Bộ Quốc gia giáo dục tại Yên Nguyên đứng đó như một tượng đài bất tử về ý chí hiếu học, về sức mạnh kiên cường của đội ngũ trí thức cách mạng. Đó là minh chứng cho một chân lý lịch sử: Dù trong hoàn cảnh đạn bom khốc liệt và thiếu thốn tận cùng, ánh sáng của tri thức chưa bao giờ bị dập tắt. Ngược lại, ngọn đèn ấy càng được thắp lên rực rỡ, kiêu hãnh để soi đường cho một dân tộc khao khát tự do tiến thẳng về phía trước. Ký ức thiêng liêng tại Khuôn Trú sẽ mãi là ngọn lửa lan tỏa hơi ấm, truyền cảm hứng và động lực cho từng nét bút, từng trang giáo án của hiện tại và mai sau.

Ghi chép: Lê Duy