Cuộc đua phát triển công nghệ ứng phó với nắng nóng: Nhiều động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo

Mục tiêu không chỉ giúp con người vượt qua những mùa hè khắc nghiệt, mà còn duy trì năng lực sản xuất, bảo vệ đô thị và nâng cao khả năng thích ứng lâu dài của xã hội.

Kỹ sư vận hành hệ thống làm mát cho thành phố Paris (Pháp). Ảnh: In Expeditions

Theo Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO), những năm gần đây đều nằm trong nhóm nóng nhất kể từ khi có số liệu quan trắc. Biến đổi khí hậu khiến các đợt nắng nóng diễn ra thường xuyên hơn, kéo dài hơn và với cường độ cao hơn.

Mùa hè năm 2026, Tây Âu trải qua tháng 6 nóng nhất trong lịch sử, với nhiều khu vực liên tiếp hứng chịu các đợt nắng nóng trên 40oC và ghi nhận hàng chục nghìn ca tử vong liên quan đến nhiệt độ cao. WMO cũng dự báo, từ nay đến năm 2030, thế giới có thể tiếp tục chứng kiến những “kỷ lục mới” về nhiệt độ.

Trong bối cảnh đó, thế giới đang chứng kiến hàng loạt nỗ lực ứng phó sáng tạo. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào điều hòa nhiệt độ, nhiều quốc gia đã ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), vật liệu làm mát thụ động, robot, thiết bị đeo thông minh và các giải pháp quy hoạch đô thị.

Một trong những sáng kiến đáng chú ý đến từ Nhật Bản. Quốc gia này đã triển khai chương trình thí điểm ứng dụng AI và cảm biến để phòng chống say nắng cho người cao tuổi - nhóm chiếm khoảng 85% số ca tử vong do sốc nhiệt tại Nhật Bản trong năm 2024, phần lớn xảy ra tại nhà.

Ứng dụng Navitime Japan cũng bổ sung tính năng đề xuất các tuyến đường có nhiều bóng râm, giúp giảm thời gian người dùng phải tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng.

Không chỉ bảo vệ con người, nhiều phát kiến công nghệ còn hướng tới mục tiêu giảm thiệt hại kinh tế do nắng nóng gây ra.

Tại Mỹ, nhiều công ty công nghệ đang phát triển các nền tảng dự báo rủi ro nhiệt theo thời gian thực dành cho doanh nghiệp logistics, xây dựng và nông nghiệp. AI phân tích dữ liệu về thời tiết, độ ẩm, cường độ bức xạ mặt trời và lịch làm việc để đề xuất điều chỉnh ca lao động, qua đó giảm nguy cơ kiệt sức cho công nhân và hạn chế gián đoạn sản xuất.

Trong khi đó, tại các công trường xây dựng và nhà máy, áo làm mát tích hợp quạt, mũ bảo hộ có hệ thống thông gió và cảm biến theo dõi thân nhiệt cũng ngày càng phổ biến ở Trung Quốc và nhiều nước châu Á.

Công nghệ vật liệu mới cũng mở ra nhiều triển vọng. Vải làm mát bức xạ SSHF do nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Chicago dẫn dắt phát triển được thiết kế để phản xạ phần lớn bức xạ mặt trời, đồng thời phát xạ nhiệt từ cơ thể ra không gian, giúp người mặc cảm thấy mát hơn mà không cần tiêu thụ điện năng. Thử nghiệm ban đầu cho thấy loại vải này có thể giúp giảm nhiệt độ bề mặt cơ thể từ 4-13oC so với các loại vải thông thường.

Một cuộc cách mạng khác đang diễn ra ở quy mô lớn hơn: Biến chính các thành phố thành những “cỗ máy tự làm mát”.

Tại châu Âu, sáng kiến COOLCRETE do Heidelberg Materials phối hợp với Hội đồng Nghiên cứu quốc gia Tây Ban Nha (CSIC) phát triển, hướng tới tạo ra loại bê tông làm mát bức xạ có khả năng phản xạ phần lớn bức xạ mặt trời và phát xạ nhiệt trở lại không gian. Loại vật liệu này có thể giúp bề mặt công trình giảm khoảng 6^oC so với bê tông thông thường mà không tiêu thụ điện năng, mở ra hướng đi mới cho các thành phố đang chịu tác động của hiệu ứng đảo nhiệt.

Những cách tiếp cận ứng dụng công nghệ làm mát thụ động như vậy được đánh giá cao. Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) cho rằng, hướng đi này có thể góp phần giảm đáng kể nhu cầu sử dụng điều hòa - thiết bị đang tiêu thụ ngày càng nhiều điện năng trên toàn cầu. Đây được xem là giải pháp “hai trong một”: Vừa giảm chi phí năng lượng, vừa cắt giảm phát thải khí nhà kính.

Thực tế, nhiều chuyên gia cho rằng cuộc chiến chống nắng nóng không thể chỉ dựa vào các giải pháp làm mát chủ động, bởi điều này có thể khiến nhu cầu điện tăng mạnh, kéo theo lượng phát thải lớn hơn nếu nguồn điện vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Khi đó, một vòng luẩn quẩn có thể hình thành, khiến Trái đất tiếp tục nóng lên.

Có thể thấy, tương lai ứng phó với nắng nóng của nhân loại không nằm ở một phát minh đơn lẻ, mà đòi hỏi một hệ sinh thái công nghệ toàn diện.

Trong các phân tích về biến đổi khí hậu, tỷ phú Bill Gates người Mỹ cũng từng nhấn mạnh rằng, thích ứng sẽ ngày càng đóng vai trò quan trọng bên cạnh mục tiêu cắt giảm phát thải.

Ngay cả khi thế giới đạt được những tiến bộ trong giảm phát thải khí nhà kính, các hiện tượng thời tiết cực đoan vẫn sẽ tiếp diễn trong nhiều thập kỷ tới. Điều đó đồng nghĩa với việc con người phải học cách sống an toàn hơn trên một hành tinh ngày càng nóng hơn.