Chú trọng xây dựng môi trường nghệ thuật chuẩn mực

Trung thực trong biểu diễn nghệ thuật không chỉ là yêu cầu nghề nghiệp mà còn là yếu tố nền tảng giúp duy trì những giá trị cốt lõi của nghệ thuật và niềm tin của công chúng.

Khi những giá trị thật bị lu mờ

Thời gian qua, cùng với những bước tiến về công nghệ, biên độ sáng tạo trong âm nhạc đã không ngừng được mở rộng. Từ khâu sáng tác, phối khí, tổ chức sản xuất đến biểu diễn, quảng bá, phân phối sản phẩm đều có sự tham gia sâu hơn của công nghệ, góp phần làm nên sự sôi động của thị trường âm nhạc trong dòng chảy công nghiệp văn hóa, với hàng loạt chương trình nghệ thuật, đại nhạc hội quy mô lớn, các show diễn “cháy vé”, các tác phẩm triệu views… Tuy nhiên, đi kèm những lợi ích, sự chi phối ngày càng lớn của công nghệ trong sáng tác, biểu diễn âm nhạc đang bộc lộ nguy cơ phai nhạt những giá trị cốt lõi của nghệ thuật như vấn nạn hát nhép, hát đè, lạm dụng các công cụ xử lý giọng hát…

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam, hát nhép, hát đè đang trở thành một “căn bệnh” lan rộng từ các chương trình quần chúng đến chuyên nghiệp, thậm chí xuất hiện cả trong những chương trình truyền hình trực tiếp, chương trình dành cho trẻ em, gây bức xúc cho khán giả. Việc để các cháu nhỏ hồn nhiên biểu diễn trên nền băng thu sẵn có thể tạo thói quen không tốt trong quá trình biểu diễn nghệ thuật sau này. Đáng chú ý, không chỉ nhép giọng chính mình, một số trường hợp còn nhép giọng của người khác.

Ông Biên cho rằng, nguyên nhân không hoàn toàn thuộc về nghệ sĩ biểu diễn, mà còn có trách nhiệm của đơn vị tổ chức, nhà sản xuất, khi ưu tiên yếu tố an toàn thay vì khuyến khích nghệ sĩ thể hiện năng lực thực trên sân khấu. Điều này làm mất đi cảm xúc, sự rung động từ trái tim đến trái tim giữa nghệ sĩ và công chúng.

Đại tá, nhạc sĩ Vũ Hồ Tùng, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường đại học Văn hóa nghệ thuật Quân đội cho hay, thời gian qua, xuất hiện không ít trường hợp gây tranh cãi khi giọng hát thực tế của ca sĩ biểu diễn quá khác so với sản phẩm phát hành trên nền tảng số. Nhiều clip bóc tách vocal thật lan truyền trên mạng xã hội cũng cho thấy sự phụ thuộc quá mức vào các công cụ xử lý âm thanh. Nhạc sĩ Vũ Hồ Tùng khẳng định, bản thân công nghệ không có lỗi, nhưng khi công nghệ được sử dụng để thay thế quá trình rèn luyện nghiêm túc thì rất dễ tạo ra những giá trị ảo, khiến công chúng khó phân biệt giữa năng lực thật và sản phẩm được làm đẹp bằng kỹ thuật.

Không chỉ ở lĩnh vực biểu diễn, sự thâm nhập của AI cũng đang đặt ra thách thức lớn về tính chân thực trong sáng tạo âm nhạc, nhất là khi trí tuệ nhân tạo ngày càng được sử dụng như một công cụ phổ biến để viết lời, tạo giai điệu hay phối khí, thay thế giọng ca sĩ... Việc quá phụ thuộc vào AI đang tạo ra một bộ phận nghệ sĩ lười nhác, biến AI từ công cụ hỗ trợ thành “lao động chính”, và hệ quả là sự ra đời của những sản phẩm âm nhạc vô hồn, thiếu cảm xúc. Nhạc sĩ Giáng Son cho biết, trong một cuộc thi âm nhạc gần đây, có thí sinh gửi tới 24 tác phẩm dự thi nhưng đều do AI sáng tác. Theo chị, hành động bê nguyên sản phẩm của AI để sử dụng là thiếu tự trọng nghề nghiệp và không thể chấp nhận.

Dựng "hàng rào" ngăn chặn những lệch chuẩn

Trước chiều hướng gia tăng của những biểu hiện thiếu trung thực trong sáng tác, biểu diễn nghệ thuật, nhiều ý kiến cho rằng, nguyên nhân xuất phát từ “lỗ hổng” pháp lý. Tại Điều 6 Nghị định số 79/2012/NĐ-CP ban hành năm 2012 ghi rõ: Cấm sử dụng bản ghi âm để thay cho giọng thật của người biểu diễn hoặc thay cho âm thanh thật của nhạc cụ biểu diễn. Tuy nhiên, năm 2020, khi Nghị định số 144/2020/NĐ-CP Quy định về hoạt động nghệ thuật biểu diễn được ban hành thay thế cho Nghị định số 79/2012/NĐ-CP đã bỏ nội dung cấm này, vô hình trung khiến các chuẩn mực về tính chân thực trong biểu diễn nghệ thuật bị nới lỏng.

Vì thế, một trong những giải pháp cần làm ngay là sớm hoàn thiện hành lang pháp lý về nghệ thuật biểu diễn theo hướng chặt chẽ nhưng đủ thông thoáng, vừa tạo điều kiện để nghệ sĩ ứng dụng các thành tựu công nghệ, vừa bảo đảm tính trung thực trong hoạt động sáng tác, biểu diễn. Đã đến lúc, cần có những quy định thật cụ thể cho những trường hợp được phép sử dụng âm thanh thu sẵn, còn lại phải bảo đảm trình diễn trực tiếp đúng với cam kết và kỳ vọng của khán giả. Chẳng hạn, với những live concert khán giả phải chi tiền để thưởng thức giọng ca, tiếng đàn mà họ yêu mến, việc nói không với đàn nhép, hát nhép cần phải trở thành điều đương nhiên.

Thiếu tướng, nhạc sĩ Đức Trịnh, Chủ tịch Hội Nhạc sĩ Việt Nam cho biết, vừa qua, Bộ Khoa học và Công nghệ đã có Quyết định ban hành hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng nên có quy định tương tự cho nghệ sĩ biểu diễn và sáng tác; đồng thời, thành lập các hội đồng nghệ thuật, thẩm định để kiểm tra, giám sát và có những xử phạt nghiêm khắc với những trường hợp vi phạm. Bên cạnh đó, cần thay đổi tư duy của các đơn vị tổ chức, sản xuất, không vì ưu tiên sự an toàn tuyệt đối hay mục tiêu cắt giảm chi phí mà tước đi cơ hội được thăng hoa cảm xúc, kết nối trực tiếp với khán giả của nghệ sĩ.

Đứng ở góc độ nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long nhận định, khi trí tuệ nhân tạo ngày càng thâm nhập sâu hơn vào đời sống âm nhạc, thì “tính người” trong sáng tác và biểu diễn càng trở nên quan trọng và quý giá. Giữa sự phổ biến của các sản phẩm do công nghệ tạo ra, những giá trị mang tính nguyên bản như âm thanh mộc, cảm xúc thật và sự tương tác trực tiếp giữa nghệ sĩ với khán giả sẽ càng được trân trọng.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đã nhấn mạnh yêu cầu nâng cao “sức đề kháng” trước các biểu hiện lệch chuẩn. Trong kỷ nguyên số, góp phần làm nên sức đề kháng đó chính là trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp và văn hóa ứng xử của nghệ sĩ.

Theo Đại tá, nhạc sĩ Vũ Hồ Tùng, để giữ gìn tính trung thực trong biểu diễn, sáng tác âm nhạc nói riêng, nghệ thuật nói chung, vai trò của công tác đào tạo đặc biệt quan trọng. Hành trình từ phòng học tới sân khấu không chỉ là quá trình hình thành kỹ năng biểu diễn, sáng tạo mà còn là quá trình xây dựng nhân cách nghề nghiệp, bản lĩnh văn hóa và lòng tự trọng của người nghệ sĩ.

Tháng 2 vừa qua, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Công văn số 745/ BVHTTDL-NTBD về việc chấn chỉnh tình trạng biểu diễn, tổ chức biểu diễn không trung thực. Công văn đề nghị Chủ tịch Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương chỉ đạo các cơ quan chuyên môn về văn hóa ở địa phương nghiêm túc quán triệt, tăng cường thực hiện chức năng quản lý nhà nước; tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, chỉ đạo các đơn vị liên quan phối hợp chặt chẽ, kịp thời chấn chỉnh các biểu hiện lệch chuẩn, phản cảm trong hoạt động biểu diễn…

Sự vào cuộc của cơ quan quản lý văn hóa và sự nêu cao ý thức trách nhiệm của người làm nghề mở ra kỳ vọng kỷ cương trong sáng tác, biểu diễn nghệ thuật sẽ được thiết lập lại, đưa nghệ thuật phát triển lành mạnh với những giá trị chân thực, bền vững.