Cảnh giác khi lừa đảo trực tuyến liên tục thay đổi phương thức

Không chỉ lợi dụng sự thiếu cảnh giác, các đối tượng còn từng bước tạo dựng lòng tin, thao túng tâm lý và thúc ép nạn nhân làm theo yêu cầu nhằm chiếm đoạt tài sản. Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) có thể được sử dụng để giả mạo hình ảnh, giọng nói, việc nâng cao cảnh giác, chủ động xác minh thông tin và trang bị kỹ năng phòng ngừa trở thành yêu cầu cấp thiết đối với mỗi người.

Đối tượng lừa đảo giới thiệu các sản phẩm ngọc trai trên livestream. Ảnh: Công an cung cấp

Kịch bản lừa đảo biến hóa từng ngày

Sức hút của iPhone 18 không chỉ khuấy động thị trường công nghệ mà còn trở thành mồi nhử để các đối tượng lừa đảo giăng bẫy người dùng. Chị N.T.P. (37 tuổi, ở thành phố Quảng Ninh) nhận được cuộc gọi thông báo trúng thưởng điện thoại iPhone 18 trị giá 60 triệu đồng nhờ bốc thăm ngẫu nhiên số điện thoại. Để nhận quà, chị được yêu cầu cung cấp thông tin cá nhân, tài khoản ngân hàng, mã OTP và chuyển trước 10 triệu đồng làm thủ tục với cam kết sẽ được hoàn trả. Nhận thấy dấu hiệu bất thường, chị N.T.P. đã trình báo cơ quan công an và được xác định vụ việc có dấu hiệu bị lừa đảo.

Nếu chiêu trúng thưởng khai thác tâm lý ham quà, thì lừa đảo qua livestream lại đánh vào kỳ vọng sinh lời. Mới đây, Công an thành phố Hồ Chí Minh cảnh báo thủ đoạn các đối tượng giới thiệu những gói sản phẩm ngọc trai trên livestream, trong đó có gói trị giá 688.000 đồng cho khách mở 5 con trai và hứa thu mua ngọc đạt chuẩn với giá cao. Sau khi khách tham gia, chúng thông báo tìm được ngọc trị giá 1,159 tỷ đồng, nhưng yêu cầu chuyển 14,2 triệu đồng phí thanh khoản và 34,77 triệu đồng phí quy đổi ngoại tệ để nhận tiền. Bằng cách sử dụng hóa đơn, mã QR và hình ảnh giao dịch giả, các đối tượng tạo lòng tin khiến nạn nhân tiếp tục chuyển tiền với hy vọng thu về khoản lợi nhuận lớn.

Một kịch bản khác lại núp bóng hoạt động chăm sóc khách hàng. Theo cảnh báo của Bộ Công an, đối tượng giả danh nhân viên sàn thương mại điện tử hoặc đơn vị vận chuyển, thông báo hàng hóa thuộc lô lỗi cần thu hồi, hoàn tiền. Việc nắm được một số thông tin đơn hàng khiến lời mạo danh có vẻ đáng tin. Nạn nhân sau đó được hướng dẫn liên hệ qua Zalo, Telegram hoặc Facebook, truy cập đường link hay quét mã QR giả dẫn đến để lộ thông tin ngân hàng, mã OTP hoặc thực hiện giao dịch theo chỉ dẫn…

Phân tích về tình trạng lừa đảo trực tuyến ngày càng phức tạp, Trung tá, TS Bùi Thị Liên, chuyên gia Tâm lý học tội phạm (Học viện An ninh nhân dân) cho rằng, tội phạm mạng hiện nay không hoạt động ngẫu hứng mà xây dựng các kịch bản thao túng tâm lý rất bài bản. Nhiều mô hình lặp lại công thức tiếp cận, xây dựng niềm tin, thao túng tâm lý rồi chiếm đoạt tài sản.

Khả năng biến hóa của các kịch bản lừa đảo còn gắn với nguồn dữ liệu mà người dùng vô tình để lộ trên không gian mạng. Chuyên gia Ngô Minh Hiếu, Giám đốc mạng lưới Chống lừa đảo cảnh báo, việc chia sẻ quá nhiều hình ảnh, video và thông tin cá nhân trên mạng xã hội có thể vô tình trở thành nguồn dữ liệu để các đối tượng lừa đảo khai thác.

Chủ động xác minh, không để tâm lý bị dẫn dắt

Khi các thủ đoạn lừa đảo liên tục biến tướng, Trung tá, TS Bùi Thị Liên cho rằng, bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân, kể cả những người có học thức, giàu kinh nghiệm và am hiểu công nghệ. Các đối tượng lừa đảo thường khai thác những điểm yếu về tâm lý, nhắm đến người có tiềm lực tài chính, người bị lòng tham chi phối, người cô đơn có nhu cầu tình cảm hoặc những người nhẹ dạ, cả tin. Vì vậy, giải pháp quan trọng hàng đầu là mỗi người cần giữ được sự tỉnh táo, không để cảm xúc lấn át lý trí. Người dùng nên tạo cho mình một khoảng dừng trước mọi quyết định, đặc biệt khi nhận được lời đề nghị hấp dẫn, yêu cầu chuyển tiền hoặc thông báo mang tính khẩn cấp.

Trong bối cảnh AI phát triển mạnh mẽ, chuyên gia Ngô Minh Hiếu khuyến cáo, người dân không nên tuyệt đối tin vào những gì nghe hoặc nhìn thấy trên màn hình, bởi giọng nói, hình ảnh và cuộc gọi video đều có thể bị giả mạo. Khi nhận yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin quan trọng, cần xác minh qua kênh độc lập, tuyệt đối không tiết lộ mã OTP, mật khẩu, không cài ứng dụng lạ hoặc chuyển tiền vì bị thúc ép. Người dân cũng nên hạn chế công khai hình ảnh riêng tư, đặc biệt là hình ảnh trẻ em và thông tin về các mối quan hệ. Khi nghi ngờ bị lừa đảo, cần tận dụng “15 phút vàng” để dừng tương tác, liên hệ ngân hàng ngăn chặn giao dịch, đổi mật khẩu, lưu giữ bằng chứng và nhanh chóng báo cáo vụ việc với nền tảng liên quan cùng cơ quan chức năng.

Bên cạnh đó, người dân cũng cần cảnh giác với lời mời mua hàng, tham gia livestream kèm cam kết thu mua lại giá cao hoặc nhận thưởng lớn. Đặc biệt, không chuyển thêm tiền để “mở khóa”, “thanh khoản”, “đóng phí” hay “quy đổi” nhằm nhận thưởng bởi đây có thể là thủ đoạn khiến nạn nhân tiếp tục mất tiền.

Trước tình trạng tội phạm lừa đảo trực tuyến liên tục thay đổi phương thức, sự tỉnh táo và chủ động phòng ngừa của mỗi người là lá chắn quan trọng để bảo vệ tài sản và dữ liệu cá nhân. Người dân cần chú ý kiểm chứng thông tin, chỉ giao dịch qua các kênh chính thức và kịp thời trình báo cơ quan chức năng khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo để tránh thiệt hại về tài sản. Không chủ quan trước những lời mời gọi hấp dẫn, không hành động khi bị thúc ép và kịp thời trình báo khi phát hiện dấu hiệu bất thường chính là cách giảm thiểu rủi ro