Bảo vệ tài sản trí tuệ trong thiết kế chip bán dẫn

Một dấu mốc đáng chú ý là việc Bộ Khoa học và Công nghệ ra mắt Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn vào tháng 6/2026. Trung tâm được định hướng trở thành hạ tầng dùng chung, hỗ trợ kết nối hoạt động nghiên cứu, thiết kế chip trong nước với các khâu sản xuất thử, chế tạo, đóng gói và kiểm thử. Việc hình thành Trung tâm nhằm góp phần giải quyết khoảng trống giữa thiết kế và sản xuất, tạo điều kiện để các thiết kế chip được chế tạo thử, kiểm chứng và hoàn thiện trước khi đưa ra thị trường.

Ở khu vực doanh nghiệp, Tập đoàn Viettel đã khởi công Nhà máy chế tạo chip bán dẫn công nghệ cao tại Hòa Lạc, hướng tới xây dựng năng lực chế tạo chip trong nước. FPT cũng công bố thành lập nhà máy kiểm thử và đóng gói chip bán dẫn tại Bắc Ninh. Cùng với đó, hoạt động nghiên cứu, thiết kế vi mạch đang được triển khai tại một số doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học, cho thấy sự tham gia của Việt Nam vào chuỗi bán dẫn đang được mở rộng từ thiết kế sang các công đoạn tiếp theo để hình thành sản phẩm.

Khi hoạt động nghiên cứu, thiết kế và sản xuất chip phát triển, giá trị không chỉ ở nhà máy, dây chuyền hay thiết bị mà còn ở những kết quả sáng tạo được hình thành trong quá trình thiết kế. Một trong những tài sản đó là thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn ( gọi tắt là thiết kế bố trí). Đây là đối tượng được pháp luật về sở hữu trí tuệ bảo hộ, và việc nghiên cứu, thiết kế và phát triển các vi mạch này đòi hỏi chất xám và nguồn lực đầu tư vô cùng lớn.

Vì vậy, việc nhận diện đúng đối tượng, điều kiện xác lập quyền cũng như phạm vi bảo hộ ngày càng trở thành vấn đề cần được doanh nghiệp quan tâm khi đầu tư vào lĩnh vực bán dẫn. Việc bảo vệ thành quả sáng tạo khỏi các hành vi sao chép, đánh cắp còn là nền tảng để thúc đẩy sự đổi mới sáng tạo của một quốc gia.

Điều kiện để thiết kế bố trí được bảo hộ

Điều 68 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn sẽ được Nhà nước bảo hộ nếu đáp ứng đủ 2 điều kiện tiên quyết là có tính nguyên gốc và có tính mới thương mại.

Thiết kế bố trí được coi là có tính nguyên gốc phải là kết quả của quá trình lao động sáng tạo do chính tác giả thực hiện bằng trí tuệ của mình chứ không phải sao chép, đồng thời tại thời điểm tạo ra, nó chưa được những người sáng tạo khác hay nhà sản xuất mạch tích hợp biết đến rộng rãi. Đặc biệt, ngay cả khi sử dụng các phần tử và mối liên kết vốn đã thông thường, thiết kế đó vẫn được công nhận là nguyên gốc nếu toàn bộ sự kết hợp các phần tử quen thuộc ấy tạo ra một tổng thể mang tính sáng tạo riêng biệt thỏa mãn các điều kiện trên.

Tính mới thương mại đòi hỏi thiết kế bố trí chưa từng được khai thác thương mại ở bất kỳ đâu trên thế giới trước ngày nộp đơn đăng ký bảo hộ. Tuy nhiên, luật vẫn quy định một khoảng thời gian ân hạn là 2 năm, nghĩa là thiết kế sẽ không bị mất tính mới thương mại nếu đơn đăng ký được nộp trong thời hạn 2 năm tính từ ngày chính tác giả hoặc người được ủy quyền thực hiện hành vi khai thác thương mại lần đầu tiên trên toàn cầu. Hành vi khai thác thương mại này được pháp luật định nghĩa là việc phân phối công khai ra thị trường các mạch tích hợp bán dẫn hoặc hàng hóa chứa mạch tích hợp được sản xuất dựa trên thiết kế bố trí đó nhằm mục đích kinh doanh.

Theo Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), quy định về thời hạn 2 năm nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp đưa sản phẩm ra thị trường, đánh giá khả năng thương mại và hoàn tất thủ tục đăng ký bảo hộ mà không làm mất tính mới thương mại của thiết kế bố trí.

Tuy nhiên, không phải thành phần nào liên quan đến chip bán dẫn cũng được bảo hộ dưới danh nghĩa này. Theo Điều 69 của Luật Sở hữu trí tuệ 2005, pháp luật loại trừ bảo hộ thiết kế bố trí đối với các đối tượng là: Nguyên lý, quy trình, hệ thống, phương pháp được thực hiện bởi mạch tích hợp bán dẫn; thông tin, phần mềm được chứa trong mạch tích hợp bán dẫn.

Việc đặt ra các điều kiện khắt khe về tính nguyên gốc và tính mới thương mại, đồng thời quy định rõ các đối tượng bị loại trừ, cho thấy pháp luật sở hữu trí tuệ Việt Nam thiết lập cơ chế bảo hộ chặt chẽ và cân bằng. Cơ chế này một mặt ghi nhận, bảo vệ đích đáng thành quả lao động sáng tạo của tác giả, ngăn chặn các hành vi sao chép hay đánh cắp chất xám trong bối cảnh công nghệ phát triển; mặt khác, giúp ngăn ngừa tình trạng độc quyền hóa các kiến thức nền tảng, thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh và sự tiến bộ chung của toàn ngành công nghiệp vi mạch bán dẫn.

Pháp luật cũng bảo vệ nghiêm ngặt quyền lợi của chủ sở hữu hợp pháp. Theo Điều 126 Luật Sở hữu trí tuệ, việc sử dụng thiết kế bố trí đã được bảo hộ (hoặc bất kỳ phần nào có tính nguyên gốc của nó) trong thời hạn hiệu lực của văn bằng mà không được sự cho phép của chủ sở hữu và sử dụng thiết kế bố trí mà không trả tiền đền bù theo quy định về quyền tạm thời là hành vi xâm phạm quyền.

Các tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền có thể bị xử lý bằng các biện pháp dân sự, hành chính hoặc hình sự tùy thuộc vào tính chất và mức độ vi phạm. Trong trường hợp cần thiết, cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thể áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, biện pháp kiểm soát hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu liên quan đến sở hữu trí tuệ, biện pháp ngăn chặn và bảo đảm xử phạt hành chính theo quy định của pháp luật.

(Bài viết có sự phối hợp cung cấp dữ liệu và thông tin pháp lý từ LuatVietnam.vn)