Bài 2: Bài học đắt giá

Vùng cam sành Hàm Yên từng có thời điểm phát triển cực thịnh, với hơn 8.000 ha bao phủ hầu hết các xã trong khu vực. Với nhiều người nông dân, cây cam là cây làm giàu, khi nhiều nhà xây được nhà cao tầng, mua được xe ô tô nhờ cam.

Theo thống kê sơ bộ của UBND xã Hàm Yên, tổng diện tích cam rà soát năm 2025 ước tính khoảng 830 ha. Trong đó, diện tích cho thu hoạch là 760 ha, chủ yếu là cam sành, cam xã Đoài, cam chanh, cam V2 và một số loại cam khác. Năng suất bình quân ước đạt 155 tạ/ha, sản lượng ước 117,8 tấn. Thế nhưng diện tích cam bị chết, giảm đã lên tới 271,4 ha so với các năm trước. Con số này phản ánh một thực tế về sự suy thoái của vùng chuyên canh cam sành. Ở nhiều vùng, người dân buộc phải chặt bỏ hàng loạt diện tích cam bị vàng lá, thối rễ, còi cọc.

Người dân xã Yên Phú được hướng dẫn kỹ thuật trồng thanh long theo tiêu chuẩn VietGAP.

Ông Bùi Quang Trung, thôn 68, xã Yên Phú gắn bó với nghề trồng cam hàng chục năm. Với 9 ha cam, mỗi năm vào vụ thu hoạch, ông Trung thu cả trăm triệu đồng. Nhưng đó là chuyện của nhiều năm trước, còn hiện tại gia đình ông đã không còn một gốc cam nào. Vườn cam nhà ông xuất hiện tình trạng vàng lá, quả cam teo tóp sau đó lụi và chết dần. Điều ông Trung lo lắng hơn cả là, khi gây lại chu kỳ cây mới, cây cũng vàng lá, tiếp tục chết.

Nhiều vùng chuyên canh khác cũng đang đối mặt nguy cơ tương tự. Hàng nghìn ha cam tại Bắc Quang, Quang Bình từng rơi vào tình trạng vàng lá, chết rễ, suy kiệt do sâu bệnh và thoái hóa đất sau nhiều năm canh tác liên tục.

Các nghiên cứu về đất trồng cam chỉ ra: Sau nhiều năm khai thác liên tục, phần lớn diện tích có độ chua rất cao, nghèo hữu cơ, thiếu canxi, magiê và vi lượng; hơn 82% diện tích trồng trên đất dốc đối mặt nguy cơ xói mòn nghiêm trọng. Đáng chú ý, lượng phân vô cơ sử dụng tại nhiều vườn cam cao gấp 2 - 3 lần khuyến cáo, trong khi tỷ lệ hộ bón phân hữu cơ rất thấp.

Ông Trần Ngọc Thanh, Trưởng phòng Bảo vệ thực vật, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Sở Nông nghiệp và Môi trường thừa nhận: Việc suy giảm diện tích cam sành trên địa bàn là do nhiều vườn cam đã bước sang chu kỳ lão hóa sau 20 - 25 năm khai thác liên tục. Trong khi đó, việc lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật kéo dài khiến đất đai kiệt quệ nhanh hơn dự báo.

Qua kiểm tra tại các vườn trồng cam, có một thực trạng là các vườn trồng cam nhiều năm bổ sung dinh dưỡng không cân đối, lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật. Việc áp dụng biện pháp canh tác không phù hợp (làm cỏ trắng, bón phân không vùi lấp) làm rửa trôi đất, một số vườn còn sử dụng thuốc trừ cỏ gây nên hiện tượng đất bị bí chặt, thoát nước kém, bộ rễ phát triển kém...

Hiện tượng “quá tải” phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật cũng từng diễn ra tại các vùng trồng cây ăn quả có múi, vùng trồng chè trên địa bàn tỉnh. Đất bị “vắt kiệt” bởi phân hóa học và thuốc trừ cỏ kéo dài khiến tầng đất mặt chai cứng, nghèo hữu cơ, khả năng giữ nước giảm mạnh.

Theo các chuyên gia, hiệu suất sử dụng phân đạm khi bón vào đất ở nhiều địa phương mới chỉ đạt từ 30 đến 50%, tùy theo chân đất, giống cây trồng, thời vụ, phương pháp bón, loại phân bón. Như vậy một lượng lớn phân bón còn lại sẽ bị rửa trôi theo nước mặt và chảy vào các ao, hồ, sông suối gây ô nhiễm nguồn nước mặt; một phần ngấm xuống tầng nước ngầm và một phần bị bay hơi do tác động của nhiệt độ hay quá trình phản nitrat hóa gây ô nhiễm không khí…

Hiện nay, một số địa phương vẫn còn hiện tượng nông dân bón thừa phân so với khuyến cáo, không những gây lãng phí mà còn làm cây trồng giảm sức chống chịu với sâu bệnh, đặc biệt đối với cây lúa là bệnh đạo ôn ở vụ đông xuân và bệnh bạc lá, đốm sọc vi khuẩn ở vụ mùa.

Không chỉ các nhà quản lý, nhà khoa học lên tiếng cảnh báo về tác hại của lạm dụng phân vô cơ, chính những người nông dân cũng nhận ra tác hại của phân hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, nhưng do nhiều lý do, họ vẫn phải sử dụng. Bà Đỗ Thị Lộc, thôn Hưng Thịnh, xã Trường Sinh chia sẻ: 5 sào ruộng, bãi bà vừa xuống giống đầu xuân hoàn toàn phải mua phân NPK để bón lót, bón thúc. Vẫn biết bón phân tổng hợp chỉ có tác dụng thời gian ngắn kèm theo cả hệ lụy là đất bị chai cằn, nhưng cũng không còn cách nào khác bởi gia đình không chăn nuôi nên nguồn phân chuồng bị hạn chế.

Tại buổi làm việc với Hiệp hội Nông nghiệp hữu cơ Việt Nam cuối tháng 4 vừa qua, đồng chí Phan Đăng Đông, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ cho biết: Tỉnh đã triển khai nhiều đề tài liên quan đến đánh giá tác động của thuốc bảo vệ thực vật, suy thoái cam và mô hình sản xuất cam, chè an toàn. Song theo ông Đông, một trong những trở ngại lớn nhất hiện nay vẫn là tình trạng lạm dụng thuốc diệt cỏ, yếu tố làm suy thoái đất về lâu dài và ảnh hưởng trực tiếp đến nền tảng của sản xuất hữu cơ. Nếu không khôi phục được đất và không kiểm soát nghiêm việc tuân thủ quy trình, thì truy xuất nguồn gốc hay mã QR cũng khó tạo ra giá trị thực.

Từ những bài học đắt giá tại các vùng chuyên canh, tỉnh Tuyên Quang đang từng bước chuyển hướng sang nền nông nghiệp xanh hơn, với trọng tâm là phục hồi sức khỏe đất, giảm phụ thuộc vào hóa chất và xây dựng các mô hình canh tác tuần hoàn, hữu cơ. Nhiều giải pháp đồng bộ từ quản lý vật tư nông nghiệp, cải tạo đất đến thay đổi tập quán sản xuất của nông dân đang được triển khai nhằm tái tạo nền tảng cho phát triển nông nghiệp bền vững. Từ đó, tăng sức khỏe đất, tăng giá trị nông sản và tiến tới hoàn thành mục tiêu NetZero mà Chính phủ quyết tâm thực hiện.

(còn nữa)

Bài, ảnh: Nguyễn Đạt, Thanh Phúc, Lý Thu

►Bài 1: Khi đất... ngộ độc