Âm nhạc Việt Nam trước vận hội mới

Ngót bảy mươi năm kể từ ngày Hội Nhạc sĩ Việt Nam ra đời, tổ chức nghề nghiệp ấy đã đồng hành cùng dân tộc qua chiến tranh và hòa bình, qua gian khó và phát triển.

Trong những năm tháng bom đạn, các nhạc sĩ không chỉ sáng tác mà còn trực tiếp có mặt ở chiến trường, ghi lại bằng âm thanh tinh thần bất khuất của một dân tộc yêu chuộng hòa bình. Khi đất nước bước vào công cuộc kiến thiết, âm nhạc tiếp tục trở thành nguồn động viên, nuôi dưỡng niềm tin và khát vọng đổi mới. Mỗi thời kỳ đều có những tác phẩm để đời, những tên tuổi sống mãi cùng công chúng, minh chứng rằng âm nhạc chân chính luôn vượt lên trên giới hạn của thời gian.

Theo nhạc sĩ Nguyễn Lưu: sáng tác âm nhạc phải làm chủ công nghệ nhưng không đánh mất giá trị sáng tạo của con người. (Ảnh: Hội Nhạc sĩ Việt Nam)

Có thể nói, Hội Nhạc sĩ Việt Nam là một trong số ít các hội chuyên ngành giữ được hình ảnh tương đối ổn định, uy tín trong lòng xã hội. Không bị cuốn vào những tranh cãi làm xói mòn niềm tin công chúng, Hội vẫn âm thầm thực hiện sứ mệnh kết nối giới sáng tác, bảo tồn giá trị truyền thống và khuyến khích những tìm tòi nghệ thuật mới. Đó là một nền tảng đáng quý trong bối cảnh đời sống văn hóa đang chịu nhiều tác động từ kinh tế thị trường và mạng xã hội.

Tuy nhiên, một hành trình dài không có nghĩa là phía trước sẽ bằng phẳng. Mỗi thời đại đều đặt ra những câu hỏi mới, và âm nhạc hôm nay đang đứng trước những thử thách chưa từng có.

Những năm gần đây, dư luận nhiều lần lên tiếng về hiện tượng trẻ em hát ca khúc dành cho người lớn với nội dung vượt quá sự cảm nhận của lứa tuổi; về những sản phẩm âm nhạc chạy theo thị hiếu nhất thời, đề cao sự gây sốc hơn là giá trị nghệ thuật và khát vọng sáng tạo.

Những vấn đề ấy không phải là bức tranh toàn cảnh của âm nhạc Việt Nam, nhưng cũng đủ để gợi lên những trăn trở về định hướng thẩm mỹ và trách nhiệm xã hội của người làm nghề. Và rồi, khi những câu chuyện ấy còn chưa có lời giải trọn vẹn, trí tuệ nhân tạo (AI) xuất hiện như một cơn sóng lớn.

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Hội Nhạc sĩ Việt Nam. (Ảnh: VIỆT SỸ)

Chỉ trong một thời gian ngắn, AI đã có thể viết lời ca, phối khí, phổ nhạc, tạo giọng hát, mô phỏng phong cách của nhiều nhạc sĩ và ca sĩ nổi tiếng. Điều mà trước đây cần đến hàng tuần, thậm chí hằng tháng lao động nghệ thuật, giờ đây có thể hoàn thành chỉ sau vài phút. Công nghệ mở ra cơ hội chưa từng có cho những người yêu âm nhạc: ai cũng có thể thử sáng tác, ai cũng có thể tiếp cận những công cụ hiện đại với chi phí thấp. Đó là mặt tích cực không thể phủ nhận.

Nhưng chính ở đây cũng xuất hiện những nỗi lo mới. Nếu một ca khúc được tạo ra chủ yếu bằng thuật toán, ai sẽ là tác giả thực sự? Nếu AI được huấn luyện từ hàng triệu tác phẩm của các nhạc sĩ mà chưa có cơ chế bảo vệ bản quyền minh bạch, quyền lợi của người sáng tạo sẽ được bảo đảm ra sao? Nếu công chúng ngày càng quen với những bản nhạc được sản xuất hàng loạt bằng AI, liệu giá trị của lao động nghệ thuật chân chính có bị giảm sút? Những câu hỏi ấy không chỉ của riêng Việt Nam mà là thách thức toàn cầu.

Chương trình nghệ thuật “Giai điệu Tổ quốc” chào mừng Ngày Âm nhạc Việt Nam. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Quan trọng hơn cả, AI có thể tạo ra âm thanh rất đẹp, rất chuẩn, rất hợp xu hướng, nhưng liệu có thể thay thế được những rung động bắt nguồn từ trái tim con người? Một ca khúc sống lâu trong ký ức không chỉ nhờ giai điệu hay, mà còn bởi nó chứa đựng trải nghiệm, nỗi đau, niềm vui và cả số phận của người sáng tác. AI có thể học từ dữ liệu, nhưng chưa thể sống một cuộc đời. Bởi vậy, AI nên được xem là công cụ hỗ trợ, không phải là thay thế nghệ sĩ.

Trong bối cảnh ấy, vai trò của Hội Nhạc sĩ Việt Nam càng trở nên quan trọng. Hội không chỉ là nơi tập hợp hội viên hay tổ chức các giải thưởng thường niên, mà còn cần trở thành cầu nối giữa truyền thống và tương lai. Đã đến lúc cần những diễn đàn chuyên sâu về AI trong âm nhạc, những khuyến nghị nghề nghiệp về đạo đức sáng tạo, những đề xuất hoàn thiện chính sách bảo vệ bản quyền trong môi trường số, đồng thời trang bị cho các nhạc sĩ kiến thức để làm chủ công nghệ thay vì e ngại hoặc đứng ngoài cuộc.

Bên cạnh đó, việc bồi dưỡng lớp nhạc sĩ trẻ cũng cần được đặt ở vị trí trung tâm. Công nghệ có thể giúp họ sáng tác nhanh hơn, nhưng không thể dạy họ biết yêu con người, yêu quê hương, hiểu lịch sử hay nuôi dưỡng bản lĩnh nghệ thuật. Những giá trị ấy chỉ có thể được vun đắp bằng giáo dục, bằng trải nghiệm sống và bằng sự dẫn dắt của các thế hệ đi trước.

Nhạc sĩ, nhà lý luận phê bình âm nhạc Nguyễn Lưu - Hội viên Hội Nhạc sĩ Việt Nam tham luận tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Hội Nhạc sĩ Việt Nam. (Ảnh: Hội Nhạc sĩ Việt Nam)

Công chúng cũng là một phần của lời giải. Khi người nghe biết trân trọng những tác phẩm có chiều sâu, biết nói không với những sản phẩm dễ dãi, thị trường âm nhạc sẽ tự điều chỉnh theo hướng tích cực. Một nền âm nhạc phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào tài năng của nhạc sĩ hay sức mạnh của công nghệ, mà còn cần một cộng đồng thưởng thức có văn hóa.

Mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều mang theo những cơ hội và thách thức. Máy ghi âm từng khiến người ta lo sân khấu sẽ “chết”. Truyền hình từng bị cho là sẽ làm khán giả rời xa nhà hát. Internet từng khiến nhiều người e ngại âm nhạc truyền thống bị lãng quên. Nhưng sau tất cả, những giá trị đích thực vẫn tồn tại, bởi con người luôn cần những giai điệu chạm đến trái tim mình.

Các đại biểu tham dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Hội Nhạc sĩ Việt Nam. (Ảnh: Hội Nhạc sĩ Việt Nam)

Âm nhạc Việt Nam hôm nay đang đứng trước một vận hội mới. Kỷ nguyên số, AI và hội nhập quốc tế mở ra những cánh cửa chưa từng có, nhưng cũng đòi hỏi bản lĩnh chưa từng có. Điều quan trọng không phải là chống lại công nghệ, mà là làm chủ công nghệ bằng trí tuệ, đạo đức và bản sắc văn hóa Việt Nam. Khi người nghệ sĩ vẫn giữ được trái tim rung cảm trước cuộc sống, khi các tổ chức nghề nghiệp kịp thời thích ứng với thời đại, khi công chúng vẫn dành chỗ đứng xứng đáng cho những giá trị chân-thiện-mỹ, thì âm nhạc Việt Nam sẽ không chỉ bước qua thử thách, mà còn có thể cất lên những giai điệu mới, mạnh mẽ, tự tin và đầy hy vọng trên hành trình của một dân tộc đang tiến vào kỷ nguyên phát triển mới.