Ài Sáng Mun - Sợi dây nối cộng đồng Dao Thanh y

Người Dao Thanh y đã sinh sống lâu đời trên vùng đất Yên Sơn trước đây, trong đó khu vực Tân Tiến, nay thuộc xã Tân Long, là nơi lễ cầu làng được duy trì khá đầy đủ. Theo hồ sơ di sản, cộng đồng này đã định cư ở đây khoảng 200 năm. Trong quá trình lập làng, khai phá ruộng nương, Ài Sáng Mun hình thành từ đời sống của cư dân nông nghiệp, gắn với mong ước “người yên, vật thịnh”, làng bản bình an, mùa màng no đủ.

Theo lệ cũ, Ài Sáng Mun đi gần trọn vòng quay của một năm sản xuất. Lễ được tổ chức năm lần: tiết lập xuân vào mùng 1 tháng 2 âm lịch, tiết hạ vào mùng 1 tháng 4, tiết thu vào mùng 1 tháng 7, tiết đông vào mùng 1 tháng 10 và lễ tổng kết vào tháng 12 âm lịch. Mùa xuân cầu nguồn giống tốt; tiết hạ hướng lời khấn về nguồn nước; tiết thu cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tránh sâu bệnh, chim thú phá hoại; tiết đông báo cáo việc thu hoạch, còn lễ cuối năm khép lại chu kỳ sản xuất. Ài Sáng Mun vì thế giống như một “cuốn lịch mùa vụ” được lưu giữ bằng nghi lễ và ký ức cộng đồng.

Phụ nữ Dao Thanh Y vui hội,trong ngày hội, gán kết cộng đồng.

Lễ tiết thu trước đây được chuẩn bị chu đáo nhất. Trước ngày tổ chức, trùm làng, chủ làng, người cao tuổi và đại diện các gia đình cùng họp, thống nhất đóng góp, sắm sửa lễ vật, phân công công việc. Mâm lễ chủ yếu là sản vật người dân tự làm ra: gạo, rượu, thịt lợn, ốc, chè, hoa quả; cùng những vật phẩm biểu tượng như thuyền giấy, bông lúa bằng giấy, vòng nhật nguyệt, bù nhìn.

Nghi lễ diễn ra ngoài trời, gần miếu làng, ruộng đồng, nguồn nước và tại nhà trùm làng. Mâm cúng hướng về phía Đông, theo quan niệm đón sinh khí. Khi hương được thắp lên, trùm làng thay mặt dân bản trình bày công việc với các đấng thần linh, cầu đủ nước cày cấy, ngô lúa đầy nhà, gia súc khỏe mạnh, mọi người bình an. Trong lời cúng xưa còn có mong ước “trẻ em được đến trường lấy cái chữ về bản”. Giữa những lời cầu cho cây lúa, nguồn nước là khát vọng về cuộc sống tốt đẹp hơn được cha ông gửi lại cho con cháu.

Ông Lý Văn Bình (sinh năm 1971), ở thôn 4, xã Tân Long là người am hiểu phong tục và nghi lễ truyền thống của người Dao Thanh y. Với ông Bình, Ài Sáng Mun không chỉ là những lời cúng được trao truyền từ cha ông mà còn chứa đựng ước mong giản dị: mưa thuận gió hòa, trồng ngô thì ngô tốt, trồng lúa thì lúa bội thu, dân bản có cuộc sống ấm no. Có thời gian vì cuộc sống khó khăn, lễ cầu làng không được tổ chức thường xuyên. Khi đời sống ổn định hơn, bà con lại cùng góp sức duy trì.

Ông Bình bảo, điều ông mong nhất là lớp trẻ hiểu được ý nghĩa của nghi lễ. Người thực hành lễ cầu làng không chỉ thuộc lời khấn mà còn phải am hiểu phong tục, biết cách chuẩn bị lễ vật, nắm ý nghĩa từng nghi thức. Nếu lớp trẻ không còn quan tâm, những tri thức ấy rất dễ mất đi theo năm tháng.

Sau phần lễ là bữa cơm chung. Người góp gạo, người góp rượu, người lo bếp núc. Mọi người quây quần bên mâm cơm, chuyện trò về gia đình, mùa màng; có khi những câu Páo dung lại cất lên. Chính trong phút sum họp ấy, ý nghĩa cộng đồng của Ài Sáng Mun hiện lên rõ nhất. Lễ cầu làng không phải việc riêng của người chủ lễ hay một gia đình, mà là việc chung của cả bản.

Ngày 27/6/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2206/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ Ài Sáng Mun (Cầu làng) của người Dao Thanh y, huyện Yên Sơn, tỉnh Tuyên Quang vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình tập quán xã hội và tín ngưỡng. Việc được ghi danh là niềm vui của đồng bào Dao Thanh y, đồng thời khẳng định giá trị của nghi lễ được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Chủ tịch UBND xã Tân Long Trần Đức Luân cho biết, cộng đồng người Dao Thanh y trên địa bàn còn lưu giữ nhiều nét văn hóa truyền thống. Với địa phương, bảo tồn di sản phải bắt đầu từ chính người dân, bởi họ vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thực hành và trao truyền. Vì vậy, cùng với tạo điều kiện duy trì nghi lễ, xã quan tâm phát huy vai trò người cao tuổi, người có uy tín, những người am hiểu phong tục trong việc truyền dạy cho lớp trẻ.

Sắc mầu trang phục truyền thống của phụ nữ Dao Thanh y.

Điều đó càng cần thiết khi nhịp sống hiện đại đang làm thay đổi nhiều tập quán. Người trẻ có thêm cơ hội học tập, làm việc xa quê, trong khi số người am hiểu đầy đủ các bài cúng và diễn trình nghi lễ không còn nhiều. Hồ sơ di sản cũng chỉ rõ nguy cơ người cao tuổi qua đời có thể mang theo những bài cúng chưa kịp trao truyền, còn một bộ phận lớp trẻ chưa thực sự quan tâm đến phong tục của dân tộc mình.

Bởi vậy, giữ Ài Sáng Mun không chỉ là tổ chức một buổi lễ đủ nghi thức. Điều quan trọng hơn là giữ người thực hành, bài cúng, chữ viết và ý nghĩa sau từng nghi lễ. Người trẻ phải được nghe, được nhìn, từng bước tham gia cùng các bậc cao niên. Di sản chỉ có thể tiếp tục sống khi chính cộng đồng thấy đó là một phần trong đời sống của mình.

Phó Chủ tịch UBND xã Tân Long Trần Xuân Hậu cho biết, việc Ài Sáng Mun được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia tạo thêm động lực để địa phương và cộng đồng gìn giữ nét văn hóa riêng của người Dao Thanh y. Theo ông Hậu, cùng với sưu tầm, ghi chép, lưu giữ các bài cúng, cần khuyến khích người am hiểu truyền dạy cho thế hệ trẻ; duy trì lễ cầu làng phù hợp với đời sống hôm nay nhưng không làm mất đi giá trị cốt lõi.

Nhìn vào diễn trình Ài Sáng Mun có thể thấy phía sau lớp tín ngưỡng là nhiều tri thức bản địa. Không gian gần ruộng đồng, nguồn nước; vòng nhật nguyệt; bông lúa bằng giấy; bù nhìn xua chim thú... đều phản ánh cách cư dân nông nghiệp quan sát tự nhiên và gửi gắm mong ước về một vụ mùa no đủ. Những điều cấm kỵ như không chặt cây to trong thời gian cầu làng còn gợi nhắc cách cộng đồng trân trọng cây rừng, giữ môi trường sống.

Ài Sáng Mun cũng giúp những người đến Tân Long hiểu sâu hơn về đời sống người Dao Thanh y. Sức hấp dẫn của nghi lễ không nằm ở việc biến phần lễ thành một màn trình diễn. Điều đáng quý là câu chuyện về một cộng đồng biết dựa vào nhau, cùng góp sức cho việc chung, cùng gìn giữ lời khấn và ký ức của cha ông. Vì thế, việc giới thiệu giá trị di sản cần tôn trọng không gian thiêng và vai trò của chính người dân.

Khói hương trong lễ Ài Sáng Mun rồi sẽ tan. Mâm lễ được dọn đi, người dân lại trở về với ruộng đồng và nhịp sống thường ngày. Nhưng lời cầu cho nguồn nước đầy, cây lúa trĩu bông, người già mạnh khỏe, trẻ nhỏ nên người vẫn còn ở lại trong ký ức của bản. Chừng nào bên mâm lễ còn người cất lời khấn, còn những người trẻ lặng nghe câu chuyện của cha ông và dân làng vẫn cùng góp sức cho việc chung, chừng đó Ài Sáng Mun vẫn được tiếp nối - như sợi dây bền bỉ giữ những người Dao Thanh y gần nhau hơn trên chính quê hương mình.

Bài, ảnh: Đức Quý