“4 góc nhà, 3 góc bếp”: Tình làng nghĩa xóm trong lễ mừng cơm mới của đồng bào Thái, tỉnh Sơn La

Lễ cơm mới có vị trí quan trọng trong đời sống văn hóa của người Thái. Theo quan niệm của đồng bào, hằng năm, vào khoảng tháng 5-6 theo lịch Thái và tháng 9-10 dương lịch, các gia đình tổ chức lễ cơm mới sau mỗi mùa vụ. Khi thóc lúa đã nồng thơm, đầy bồ, gia chủ dâng cơm mới để cảm tạ và tỏ lòng biết ơn trời đất, tổ tiên, mừng mùa màng thắng lợi, cầu mong gia đình mạnh khỏe, mưa thuận gió hòa, mùa vụ sau tươi tốt.

Lễ cơm mới mang ý nghĩa tạ ơn và là nét văn hóa truyền thống đặc trưng. (Ảnh: BTC)

Lễ cơm mới là dịp các thành viên sum họp sau một mùa lao động tích cực. Đây cũng là dịp để ông bà, cha mẹ nhắc nhở con cháu quý trọng sức lao động, trân trọng hạt gạo và giữ gìn đạo lý, lối sống đúng mực. Lễ mang tính chất gia đình, nên không tổ chức linh đình, không kéo dài nhiều ngày nhưng chứa đựng nhiều phong tục thể hiện cách người Thái tôn kính tổ tiên cũng như cách ứng xử trong gia đình và cộng đồng.

Lễ ăn mừng cơm mới là dịp các thành viên trong gia đình đoàn tụ. (Ảnh: BTC)

Sau mùa thu hoạch, những hạt lúa mới được chế biến thành các món ăn dâng lên tổ tiên. Mâm lễ gồm lợn, rượu, cơm mới gói lá rong, cá chép nướng, hoa quả… cùng các lễ vật như vòng bạc, áo vải, tiền bạc đặt lễ, hương. Mâm cúng được sắp xếp theo từng đối tượng trong gia đình.

Nổi lửa chuẩn bị mâm cơm cúng. (Ảnh: BTC)

Lễ thường có 4 mâm: Mâm chính dành cho ông bà, cha mẹ của chủ nhà; mâm dành cho cô, chú mất khi chưa lập gia đình; mâm dành cho ông bà ngoại khi người mẹ của chủ nhà còn sống; mâm dành cho bố mẹ đẻ của người vợ nếu người vợ còn sống. Gia đình không có những trường hợp trên chỉ cần một mâm chính.

Mâm lễ mừng cơm mới được chuẩn bị chu đáo. (Ảnh: BTC)

Trong mâm cúng, xôi đồ từ gạo nếp mới gặt và cá đồ là 2 sản vật không thể thiếu. Đặc biệt, người Thái không cúng thịt gà trong lễ cơm mới. Tập tục này gắn với câu chuyện về tình mẫu tử được lưu truyền qua nhiều đời. Người Thái cũng không lấy những vật nuôi cùng ăn cơm, ăn gạo với gia đình làm lễ vật. Trên mâm cúng thường có cá bắt ở mương, suối hoặc ao; các loại rau rừng như măng, cây búng báng, hoa riềng rừng, rau rớn cùng các loài dơi, cua, dúi, chuột, chim, sóc… Theo quan niệm của đồng bào, những loài gây hại mùa màng cần được báo với thần linh, tổ tiên để cầu mong chúng bị xua đuổi, không phá hoại ruộng nương.

Xôi đồ từ gạo nếp mới gặt. (Ảnh: BTC)

Nghi lễ do thầy cúng và phụ lễ thực hiện. Trong lời khấn, người Thái kể về quá trình sinh trời, sinh đất, con người vượt qua thiên nhiên, khai phá đất đá, làm nên đồng ruộng và lao động sản xuất để làm ra hạt lúa, hạt gạo dâng lên tổ tiên. Bài khấn gửi gắm mong ước tổ tiên, ông bà nội ngoại về hưởng lộc cùng con cháu, ban phúc cho gia đình mạnh khỏe, đi rừng, đi suối an toàn, gặp nhiều may mắn, mùa màng bội thu và chăn nuôi phát triển...

Thầy lễ thực hiện các nghi thức cúng cơm mới. (Ảnh: BTC)

Trong lễ cơm mới, gia đình người Thái thường mời “4 góc nhà, 3 góc bếp” tức anh em, làng xóm và bạn bè thân thiết đến chung vui. Đồng bào quan niệm càng có nhiều khách đến dự, mùa vụ sau càng có thêm nhiều niềm vui và phúc lộc. Khách mời không được mang tiền hoặc quà mừng mà gửi tới gia chủ những lời chúc tốt đẹp. Sau phần cúng, dân bản cùng uống rượu cần, múa xòe trong tiếng trống chiêng rộn ràng.

Du khách trải nghiệm và giao lưu văn hóa. (Ảnh: BTC)

Tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam, lễ cơm mới của đồng bào Thái Sơn La được giới thiệu trong không gian văn hóa cộng đồng, tạo cơ hội để nhân dân và du khách trực tiếp tìm hiểu một nghi lễ gắn với đời sống sản xuất và tín ngưỡng truyền thống của đồng bào.

Hòa chung nhịp múa trong ngày Quốc khánh 2/9. (Ảnh: BTC)

Đông đảo du khách đã có mặt, theo dõi các nghi thức, tìm hiểu ý nghĩa của lễ cơm mới và hòa mình vào không khí giao lưu văn hóa. Những điệu múa truyền thống góp phần đưa không khí từ nghi lễ gia đình đến không gian giao lưu cộng đồng, giúp công chúng có cơ hội tìm hiểu một phong tục gắn với mùa màng, hạt gạo và nếp sống của đồng bào Thái.

Không khí rộn ràng tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam trong ngày Tết Độc lập. (Ảnh: BTC)